Τα εμφράγματα δεν συμβαίνουν με την ίδια συχνότητα όλο τον χρόνο. Μεγάλες μελέτες δείχνουν ότι εμφανίζονται συχνότερα τις κρύες ημέρες και ότι σε ορισμένους πληθυσμούς καταγράφεται επιπλέον αύξηση την περίοδο των Χριστουγέννων. Μια μεγάλη σουηδική μελέτη διαπίστωσε μάλιστα ότι την παραμονή των Χριστουγέννων τα εμφράγματα ήταν 37% περισσότερα από το αναμενόμενο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όποιος βγει στο κρύο κινδυνεύει να πάθει έμφραγμα. Η χαμηλή θερμοκρασία μπορεί να λειτουργήσει ως εκλυτικός παράγοντας, ιδιαίτερα σε ανθρώπους με στεφανιαία νόσο ή παράγοντες καρδιαγγειακού κινδύνου. Συχνά η αθηροσκλήρωση υπάρχει χωρίς να έχει προηγουμένως διαγνωστεί. Το άρθρο εξηγεί πώς επιβαρύνεται η καρδιά και τι μπορεί να γίνει για την προστασία της.
Τι δείχνουν οι μεγάλες μελέτες
Ερευνητές στη Σουηδία ανέλυσαν στοιχεία από 274.029 ασθενείς με έμφραγμα, οι οποίοι είχαν καταγραφεί στο εθνικό μητρώο SWEDEHEART από το 1998 έως το 2013. Τα εμφράγματα ήταν συχνότερα σε ημέρες με χαμηλότερη θερμοκρασία, ισχυρότερο άνεμο, χαμηλότερη ατμοσφαιρική πίεση και λιγότερη ηλιοφάνεια. Η θερμοκρασία είχε τη σαφέστερη σχέση: μια διαφορά 7,4°C προς το θερμότερο συνδεόταν με περίπου 2,8% χαμηλότερη ημερήσια συχνότητα εμφραγμάτων.
Πρόκειται για συσχέτιση σε επίπεδο πληθυσμού και όχι για απόδειξη ότι κάθε άνθρωπος μειώνει τον προσωπικό του κίνδυνο κατά 2,8% όταν η θερμοκρασία αυξάνεται κατά 7,4°C. Ούτε είναι βέβαιο ότι το ίδιο ποσοστό ισχύει στην Ελλάδα. Ωστόσο, το μήνυμα είναι σημαντικό: ακόμη και σχετικά μικρές αυξήσεις στη συχνότητα μιας τόσο σοβαρής νόσου έχουν επιπτώσεις όταν αφορούν εκατομμύρια ανθρώπους.
Μελέτη σε 13 χώρες, που περιέλαβε περισσότερους από 74 εκατομμύρια θανάτους από όλες τις αιτίες, έδειξε επίσης ότι οι επιβλαβείς επιπτώσεις του κρύου δεν περιορίζονται στις ημέρες με παγετό. Επειδή οι ημέρες με μέτριο κρύο είναι πολύ περισσότερες, συνεισφέρουν συνολικά σημαντικά στο βάρος των θανάτων που σχετίζονται με τη θερμοκρασία. Το εύρημα αφορά τη συνολική θνησιμότητα και όχι ειδικά τα εμφράγματα.
Γιατί το κρύο επιβαρύνει την καρδιά
Στο κρύο, ο οργανισμός προσπαθεί να περιορίσει την απώλεια θερμότητας. Αυτό προκαλεί μια σειρά από αντιδράσεις που μπορεί να δυσκολέψουν την καρδιακή λειτουργία, ιδιαίτερα όταν οι στεφανιαίες αρτηρίες έχουν ήδη αθηρωματικές πλάκες.
- Σύσπαση των αγγείων. Τα αγγεία του δέρματος και των άκρων συσπώνται, με αποτέλεσμα να αυξάνεται η αντίσταση απέναντι στην οποία πρέπει να λειτουργήσει η καρδιά.
- Άνοδος της αρτηριακής πίεσης. Η πίεση τείνει να είναι υψηλότερη τον χειμώνα. Η σταθερή αύξησή της επιβαρύνει περισσότερο όσους έχουν ήδη υπέρταση ή στεφανιαία νόσο.
- Ενεργοποίηση του συμπαθητικού νευρικού συστήματος. Μπορεί να αυξηθούν οι σφύξεις και οι ανάγκες της καρδιάς σε οξυγόνο, ιδίως όταν συνυπάρχει σωματική προσπάθεια.
- Μεταβολές στην πήξη του αίματος. Η έκθεση στο κρύο έχει συσχετιστεί με μεταβολές σε αιματολογικούς και θρομβωτικούς παράγοντες, οι οποίες ενδέχεται να διευκολύνουν τη δημιουργία θρόμβου σε ευάλωτα άτομα. Δεν είναι όμως βέβαιο πόσο συμβάλλει κάθε μηχανισμός στα εμφράγματα του χειμώνα.
- Αναπνευστικές λοιμώξεις. Η γρίπη και άλλες λοιμώξεις αυξάνουν τη φλεγμονή και μπορούν να πυροδοτήσουν ένα οξύ καρδιαγγειακό επεισόδιο.
Το πρόβλημα είναι συχνά ο συνδυασμός των παραπάνω παραγόντων, όχι ένας μόνο μηχανισμός.
Γρίπη και έμφραγμα: μια ισχυρή σχέση
Μια σημαντική καναδική μελέτη που δημοσιεύθηκε στο New England Journal of Medicine έδειξε ότι η συχνότητα εισαγωγής στο νοσοκομείο για έμφραγμα ήταν περίπου έξι φορές υψηλότερη την πρώτη εβδομάδα μετά από εργαστηριακή επιβεβαίωση της γρίπης, σε σύγκριση με τις περιόδους ελέγχου στους ίδιους ασθενείς. Μετά την έβδομη ημέρα δεν παρατηρήθηκε στατιστικά σημαντική αύξηση στην ίδια ανάλυση. Ανάλογη, αλλά μικρότερη, συσχέτιση καταγράφηκε και με άλλους αναπνευστικούς ιούς, όπως ο RSV.
Ο εξαπλάσιος αριθμός αφορά τη σχετική επίπτωση σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Δεν σημαίνει ότι ένας στους έξι ασθενείς με γρίπη θα πάθει έμφραγμα. Ο απόλυτος κίνδυνος εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ηλικία, την προϋπάρχουσα καρδιαγγειακή νόσο και άλλους παράγοντες κινδύνου.
Το αντιγριπικό εμβόλιο προστατεύει και την καρδιά;
Στην τυχαιοποιημένη μελέτη IAMI, 2.532 ασθενείς που είχαν κυρίως υποστεί πρόσφατο έμφραγμα έλαβαν αντιγριπικό εμβόλιο ή εικονικό σκεύασμα. Μέσα στους επόμενους 12 μήνες, ο συνδυασμένος κίνδυνος θανάτου, νέου εμφράγματος ή θρόμβωσης στεφανιαίου stent ήταν 5,3% στην ομάδα του εμβολίου και 7,2% στην ομάδα ελέγχου. Οι θάνατοι από κάθε αιτία ήταν 2,9% και 4,9%, αντίστοιχα.
Η μελέτη διακόπηκε νωρίτερα από τον αρχικό σχεδιασμό εξαιτίας της πανδημίας COVID-19 και δεν απέδειξε στατιστικά σημαντική μείωση των νέων εμφραγμάτων όταν εξετάστηκαν ξεχωριστά. Παρ’ όλα αυτά, νεότερη μετανάλυση επτά τυχαιοποιημένων μελετών, με συνολικά 12.224 ασθενείς που είχαν εγκατεστημένη καρδιαγγειακή νόσο, υποστηρίζει όφελος του αντιγριπικού εμβολιασμού στα σημαντικά καρδιαγγειακά επεισόδια και στη θνησιμότητα από καρδιαγγειακά αίτια.
Για τους ανθρώπους με καρδιαγγειακή νόσο, ο ετήσιος αντιγριπικός εμβολιασμός αποτελεί επομένως σημαντικό μέρος της πρόληψης και όχι απλώς έναν τρόπο αποφυγής της γρίπης.
Γιατί αυξάνονται τα εμφράγματα τα Χριστούγεννα;
Σε άλλη ανάλυση του σουηδικού μητρώου SWEDEHEART, με 283.014 εμφράγματα από το 1998 έως το 2013, η συχνότητα ήταν 15% υψηλότερη την περίοδο Χριστουγέννων και Πρωτοχρονιάς σε σύγκριση με τις περιόδους ελέγχου. Η μεγαλύτερη αύξηση καταγράφηκε την παραμονή των Χριστουγέννων, όταν τα εμφράγματα ήταν 37% περισσότερα από το αναμενόμενο.
Το πιο ασυνήθιστο εύρημα ήταν η ώρα. Ενώ τα εμφράγματα εμφανίζουν συνήθως μια πρωινή αύξηση, την παραμονή των Χριστουγέννων η κορύφωση καταγράφηκε γύρω στις 10 το βράδυ. Η συσχέτιση ήταν εντονότερη σε άτομα άνω των 75 ετών, σε ασθενείς με διαβήτη και σε όσους είχαν ήδη στεφανιαία νόσο.
Γιατί συμβαίνει αυτό; Το άγχος, οι συγκινήσεις, η αλλαγή των καθημερινών συνηθειών και η καθυστέρηση στην αναζήτηση ιατρικής βοήθειας έχουν προταθεί ως πιθανοί μηχανισμοί. Μια συμπληρωματική σουηδική μελέτη διαπίστωσε ότι οι ασθενείς που έπαθαν έμφραγμα κατά τις γιορτές ανέφεραν συχνότερα έντονο στρες και ψυχική επιβάρυνση. Αντίθετα, δεν επιβεβαίωσε ότι η υπερκατανάλωση φαγητού ή η παράλειψη φαρμάκων ήταν οι κύριοι εκλυτικοί παράγοντες. Οι μελέτες αυτές υποδεικνύουν πιθανές εξηγήσεις, αλλά δεν αποδεικνύουν αιτιώδη σχέση.
Ποιοι χρειάζονται περισσότερη προσοχή τον χειμώνα;
Η έκθεση στο κρύο δεν έχει τον ίδιο αντίκτυπο σε όλους. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζονται:
- Οι ασθενείς με γνωστή στεφανιαία νόσο ή προηγούμενο έμφραγμα, αγγειοπλαστική ή επέμβαση bypass.
- Οι ηλικιωμένοι, ιδιαίτερα μετά τα 75 χρόνια.
- Οι άνθρωποι με υπέρταση, διαβήτη ή αυξημένη LDL χοληστερίνη, ιδίως όταν δεν ελέγχονται επαρκώς.
- Οι ασθενείς με καρδιακή ανεπάρκεια και όσοι δυσκολεύονται ήδη σε μικρή σωματική προσπάθεια.
- Οι καπνιστές και όσοι ζουν ή εργάζονται πολλές ώρες σε χώρους με ανεπαρκή θέρμανση.
Αξίζει να θυμάται κανείς ότι η στεφανιαία αθηροσκλήρωση μπορεί να παραμένει για χρόνια χωρίς συμπτώματα. Η απουσία γνωστού καρδιολογικού προβλήματος δεν σημαίνει απόλυτη προστασία.
Πώς προστατεύεται η καρδιά από το κρύο
Ζεστό σπίτι
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει προτείνει τους 18°C ως ένα ασφαλές και ισορροπημένο ελάχιστο επίπεδο θερμοκρασίας εσωτερικού χώρου για τον γενικό πληθυσμό κατά την ψυχρή περίοδο. Για ηλικιωμένους και ασθενείς με χρόνια καρδιοαναπνευστικά νοσήματα μπορεί να χρειάζεται υψηλότερη θερμοκρασία. Σημασία έχει να μη μένει κανείς για πολλές ώρες σε παγωμένους χώρους, ακόμη και τη νύχτα.
Όχι απότομη, έντονη προσπάθεια στο κρύο
Η μεταφορά βαριών αντικειμένων, το γρήγορο ανηφορικό περπάτημα και το φτυάρισμα χιονιού αποτελούν παραδείγματα έντονης προσπάθειας σε κρύο περιβάλλον. Σε μεγάλη καναδική μελέτη, χιονόπτωση 20 εκατοστών συνδεόταν με 34% υψηλότερες πιθανότητες θανάτου από έμφραγμα στους άνδρες την επόμενη ημέρα, σε σύγκριση με ημέρες χωρίς χιονόπτωση. Δεν διαπιστώθηκε αντίστοιχη στατιστικά σημαντική συσχέτιση στις γυναίκες. Πρόκειται για παρατήρηση και όχι για απόδειξη ότι το φτυάρισμα χιονιού προκάλεσε κάθε επεισόδιο.
Η λύση δεν είναι η διακοπή της άσκησης. Η τακτική σωματική δραστηριότητα παραμένει πολύτιμη. Τις ιδιαίτερα κρύες ημέρες προτιμώνται οι θερμότερες ώρες ή οι κλειστοί χώροι, με σταδιακό ξεκίνημα και χωρίς δραστηριότητες πέρα από τις δυνατότητες του καθενός.
Έλεγχος της πίεσης και συνέχιση της αγωγής
Σε όσους έχουν υπέρταση, η πίεση συχνά ανεβαίνει τον χειμώνα. Μια πρακτική προσέγγιση είναι να γίνονται στο σπίτι δύο μετρήσεις το πρωί και δύο το βράδυ επί 3 έως 7 ημέρες, με πιστοποιημένο πιεσόμετρο βραχίονα, και να αξιολογείται ο μέσος όρος σε συνεννόηση με τον γιατρό. Δεν χρειάζεται αλλαγή θεραπείας λόγω μίας μεμονωμένης υψηλής τιμής.
Κανένα φάρμακο δεν διακόπτεται αυτοβούλως στις γιορτές. Αντιυπερτασικά, στατίνες και τα αντιαιμοπεταλιακά ή άλλα καρδιαγγειακά φάρμακα που έχουν συνταγογραφηθεί πρέπει να λαμβάνονται σύμφωνα με τις οδηγίες. Αν η πίεση παραμένει υψηλή ή οι ενοχλήσεις εμφανίζονται με μικρότερη προσπάθεια, χρειάζεται ιατρική επανεκτίμηση.
Εμβόλια και διακοπή καπνίσματος
Ο ετήσιος αντιγριπικός εμβολιασμός έχει ιδιαίτερη σημασία σε ασθενείς με καρδιαγγειακή νόσο. Τα εμβόλια για COVID-19, RSV και πνευμονιόκοκκο γίνονται σύμφωνα με τις ισχύουσες συστάσεις για την ηλικία και τους παράγοντες κινδύνου κάθε ατόμου. Η αποφυγή του καπνίσματος, η συνέχιση της τακτικής άσκησης και ο έλεγχος της χοληστερίνης και του διαβήτη έχουν μεγαλύτερη μακροχρόνια σημασία από οποιοδήποτε μεμονωμένο μέτρο κατά του κρύου.
Μέτρο στο αλκοόλ και στις υπερβολές
Το αλκοόλ μπορεί να δημιουργεί προσωρινή αίσθηση ζέστης, επειδή διαστέλλει τα αγγεία του δέρματος, αλλά έτσι αυξάνει την απώλεια θερμότητας. Η υπερκατανάλωσή του μπορεί επίσης να προκαλέσει αρρυθμίες. Στις γιορτές έχει σημασία το μέτρο και η διατήρηση όσο γίνεται των συνηθισμένων υγιεινών συνηθειών.
Ποια συμπτώματα εμφράγματος δεν πρέπει να αγνοηθούν
Το έμφραγμα δεν εκδηλώνεται πάντα με ξαφνικό, πολύ έντονο πόνο. Τα προειδοποιητικά συμπτώματα μπορεί να περιλαμβάνουν:
- Πίεση, σφίξιμο, βάρος ή πόνο στο στήθος που επιμένει ή επανέρχεται.
- Πόνο ή δυσφορία που επεκτείνεται σε ένα ή και στα δύο χέρια, στην πλάτη, στον λαιμό ή στη γνάθο.
- Δύσπνοια, κρύο ιδρώτα, ναυτία, ζάλη ή ανεξήγητη έντονη αδυναμία.
Ο θωρακικός πόνος ή η δυσφορία αποτελούν το συχνότερο σύμπτωμα τόσο στους άνδρες όσο και στις γυναίκες. Ωστόσο, οι γυναίκες μπορεί συχνότερα να έχουν και πρόσθετα συμπτώματα, όπως δύσπνοια και ναυτία. Στους ηλικιωμένους και στους ασθενείς με διαβήτη το έμφραγμα μπορεί μερικές φορές να εμφανιστεί χωρίς χαρακτηριστικό πόνο στο στήθος.
Αν υπάρχουν συμπτώματα που δημιουργούν υποψία εμφράγματος, καλέστε αμέσως το 166 ή το 112, ακόμη και αν ο πόνος δεν είναι πολύ δυνατός. Μην οδηγήσετε μόνοι σας στο νοσοκομείο και μην περιμένετε να δείτε αν θα υποχωρήσει. Ακολουθήστε τις οδηγίες του τηλεφωνικού συντονιστή των επειγόντων υπηρεσιών, και για τυχόν λήψη ασπιρίνης.
Αν εμφανιστεί για πρώτη φορά πόνος ή σφίξιμο στο στήθος κατά το περπάτημα ή την έκθεση στο κρύο, ακόμη κι αν υποχωρεί πλήρως με την ανάπαυση, χρειάζεται άμεση ιατρική επικοινωνία και ταχεία εκτίμηση, κατά προτίμηση την ίδια ημέρα. Αν ο πόνος επανέρχεται, εμφανίζεται σε ηρεμία ή συνοδεύεται από άλλα ανησυχητικά συμπτώματα, αντιμετωπίστε την κατάσταση ως επείγουσα.
Συχνές ερωτήσεις
Κινδυνεύει από το κρύο κάποιος που δεν έχει γνωστό πρόβλημα στην καρδιά;
Για έναν νέο άνθρωπο χωρίς παράγοντες κινδύνου η πιθανότητα εμφράγματος είναι γενικά μικρή. Όμως το κρύο μπορεί να επιβαρύνει και ανθρώπους με αδιάγνωστη στεφανιαία νόσο. Η προστασία από το κρύο είναι χρήσιμη, αλλά η μακροχρόνια πρόληψη στηρίζεται κυρίως στη διακοπή του καπνίσματος, στην άσκηση και στον έλεγχο της πίεσης, της χοληστερίνης και του διαβήτη.
Γιατί τα εμφράγματα εμφανίζονται συχνότερα το πρωί;
Τις πρωινές ώρες αυξάνονται φυσιολογικά η δραστηριότητα του συμπαθητικού νευρικού συστήματος, η πίεση και οι ανάγκες της καρδιάς σε οξυγόνο. Τον χειμώνα μπορεί να προστεθεί η απότομη έκθεση στο κρύο. Ωστόσο, η ασυνήθιστη βραδινή κορύφωση που καταγράφηκε την παραμονή των Χριστουγέννων δείχνει ότι παίζουν ρόλο και άλλοι παράγοντες.
Πρέπει να αλλάξουν τα φάρμακα της καρδιάς τον χειμώνα;
Όχι χωρίς ιατρική οδηγία. Εάν οι μετρήσεις δείχνουν επίμονη άνοδο της πίεσης, ο γιατρός μπορεί να χρειαστεί να επανεκτιμήσει τη θεραπεία. Αν υπάρχει νέο ή επιδεινούμενο σφίξιμο στο στήθος, η εκτίμηση πρέπει να είναι άμεση.
Αρκούν τα ζεστά ρούχα για να αποφευχθεί το έμφραγμα;
Όχι. Τα ζεστά ρούχα και η αποφυγή απότομης προσπάθειας μειώνουν την έκθεση στο κρύο, αλλά δεν αντικαθιστούν τη θεραπεία της στεφανιαίας νόσου, τη ρύθμιση των παραγόντων κινδύνου και τους ενδεδειγμένους εμβολιασμούς.
Διαβάστε επίσης
Το άρθρο επιμελήθηκε ο Ηρακλής Αβραμόπουλος
Παθολόγος – Διευθυντής Παθολογικής Κλινικής, ΥΓΕΙΑ
Ιατρείο Νεαπόλεως 9, 15123 Μαρούσι,
τηλ. 2106867060, 6944881577
Βιβλιογραφία
- Mohammad MA, Koul S, Rylance R, et al. Association of weather with day-to-day incidence of myocardial infarction: a SWEDEHEART nationwide observational study. JAMA Cardiol. 2018;3(11):1081-1089. doi:10.1001/jamacardio.2018.3466.
- Gasparrini A, Guo Y, Hashizume M, et al. Mortality risk attributable to high and low ambient temperature: a multicountry observational study. Lancet. 2015;386(9991):369-375. doi:10.1016/S0140-6736(14)62114-0.
- Kwong JC, Schwartz KL, Campitelli MA, et al. Acute myocardial infarction after laboratory-confirmed influenza infection. N Engl J Med. 2018;378(4):345-353. doi:10.1056/NEJMoa1702090.
- Fröbert O, Götberg M, Erlinge D, et al. Influenza vaccination after myocardial infarction: a randomized, double-blind, placebo-controlled, multicenter trial. Circulation. 2021;144(18):1476-1484. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.121.057042.
- Shahid MW, Hameed A, Naseem A, et al. Effect of influenza vaccination on major cardiovascular events and mortality: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Crit Pathw Cardiol. 2026; published online September 9. doi:10.1097/HPC.0000000000000438.
- Mohammad MA, Karlsson S, Haddad J, et al. Christmas, national holidays, sport events, and time factors as triggers of acute myocardial infarction: SWEDEHEART observational study 1998-2013. BMJ. 2018;363:k4811. doi:10.1136/bmj.k4811.
- Olsson A, Thorén I, Mohammad MA, et al. Christmas holiday triggers of myocardial infarction. Scand Cardiovasc J. 2021;55(6):340-344. doi:10.1080/14017431.2021.1983638.
- Auger N, Potter BJ, Smargiassi A, et al. Association between quantity and duration of snowfall and risk of myocardial infarction. CMAJ. 2017;189(6):E235-E242. doi:10.1503/cmaj.161064.
- Byrne RA, Rossello X, Coughlan JJ, et al. 2023 ESC Guidelines for the management of acute coronary syndromes. Eur Heart J. 2023;44(38):3720-3826. doi:10.1093/eurheartj/ehad191.
- Gulati M, Levy PD, Mukherjee D, et al. 2021 AHA/ACC/ASE/CHEST/SAEM/SCCT/SCMR guideline for the evaluation and diagnosis of chest pain. J Am Coll Cardiol. 2021;78(22):e187-e285. doi:10.1016/j.jacc.2021.07.053.
- World Health Organization. WHO Housing and Health Guidelines. Geneva: World Health Organization; 2018. WHO publication.
