Οστεοαρθρίτιδα γόνατος: ποιες θεραπείες βοηθούν χωρίς χειρουργείο;

Η οστεοαρθρίτιδα του γόνατος είναι η συχνότερη αιτία πόνου στο γόνατο μετά τα 50. Η ερώτηση που ακούγεται πιο συχνά στο ιατρείο είναι μία: «Θα χρειαστεί να χειρουργηθώ;». Το χειρουργείο δεν είναι αναπόφευκτο: πολλοί ασθενείς ελέγχουν τα συμπτώματά τους με θεραπεία χωρίς επέμβαση. Στον οδηγό αυτό παρουσιάζονται οι καθιερωμένες θεραπείες και νεότερα δεδομένα των ετών 2025 και 2026 για την επανεκπαίδευση της βάδισης και τον εμβολισμό των γονατικών αρτηριών.

Τι είναι η οστεοαρθρίτιδα του γόνατος

Πρόκειται για πάθηση ολόκληρης της άρθρωσης, με σταδιακές μεταβολές στον χόνδρο (τη λεία επιφάνεια που καλύπτει τα άκρα των οστών) και συμμετοχή του οστού, του εσωτερικού περιβλήματος της άρθρωσης (αρθρικού υμένα) και των συνδέσμων. Δεν είναι απλώς μηχανική «φθορά»: μπορεί να συνυπάρχει και φλεγμονή. Τα τυπικά συμπτώματα είναι:

• πόνος που χειροτερεύει με το περπάτημα, τις σκάλες και το σήκωμα από καρέκλα
• πρωινή δυσκαμψία που διαρκεί λιγότερο από μισή ώρα
• τρίξιμο, περιστασιακό πρήξιμο και περιορισμός της κάμψης

Η διάγνωση βασίζεται κυρίως στο ιστορικό και στην εξέταση. Σε τυπική εικόνα, συνήθως μετά τα 45, δεν χρειάζεται πάντα ακτινογραφία. Όταν χρειάζεται απεικόνιση, η ακτινογραφία είναι συνήθως η πρώτη εξέταση, ενώ η μαγνητική ζητείται επιλεκτικά. Η βαρύτητα των ακτινολογικών ευρημάτων δεν αντιστοιχεί πάντα στην ένταση του πόνου.

Γιατί εμφανίζεται; Είναι κληρονομική;

Η ηλικία, το αυξημένο βάρος, παλαιοί τραυματισμοί του μηνίσκου ή των συνδέσμων και η επαναλαμβανόμενη μεγάλη καταπόνηση αυξάνουν τον κίνδυνο. Υπάρχει και οικογενειακή προδιάθεση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όποιος έχει γονέα με οστεοαρθρίτιδα θα την εμφανίσει οπωσδήποτε.

Θεραπεύεται; Θα χειροτερεύει συνεχώς;

Δεν υπάρχει σήμερα καθιερωμένη θεραπεία που να αναγεννά αξιόπιστα τον χαμένο χόνδρο στην οστεοαρθρίτιδα. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο πόνος δεν αντιμετωπίζεται. Τα συμπτώματα μπορεί να αυξομειώνονται και δεν επιδεινώνονται υποχρεωτικά με σταθερό ρυθμό. Με κατάλληλη αγωγή πολλοί άνθρωποι διατηρούν καλή κινητικότητα για χρόνια.

Πόσο συχνή είναι

• Μετά τα 40: σύμφωνα με μετανάλυση 88 πληθυσμιακών μελετών με περισσότερους από 10 εκατομμύρια συμμετέχοντες, οστεοαρθρίτιδα του γόνατος έχει το 22,9% των ατόμων ηλικίας 40 ετών και άνω, δηλαδή σχεδόν ένας στους τέσσερις. Αυτό αντιστοιχεί σε περίπου 654 εκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως.
• Το γόνατο είναι η συχνότερη θέση: το 2020 είχαν οστεοαρθρίτιδα οποιασδήποτε άρθρωσης 595 εκατομμύρια άνθρωποι (7,6% του παγκόσμιου πληθυσμού), και το γόνατο ήταν η άρθρωση που προσβαλλόταν συχνότερα. Έως το 2050 τα περιστατικά οστεοαρθρίτιδας γόνατος αναμένεται να αυξηθούν κατά 74,9%.
• Γυναίκες: προσβάλλονται περίπου 1,7 φορές συχνότερα από τους άνδρες.
• Βάρος: ο υψηλός δείκτης μάζας σώματος (ΔΜΣ), δηλαδή το αυξημένο βάρος σε σχέση με το ύψος, ευθύνεται για περίπου το 20% του συνολικού φορτίου της οστεοαρθρίτιδας.
• Ελλάδα: στη μελέτη ESORDIG, με 8.740 συμμετέχοντες, η συμπτωματική οστεοαρθρίτιδα γόνατος βρέθηκε στο 6,0% του ενήλικου πληθυσμού (όλες οι ηλικίες), πολύ συχνότερη από του ισχίου (0,9%). Ήταν συχνότερη στις γυναίκες, μετά τα 50, στην παχυσαρκία και στις αγροτικές περιοχές.

Οι αριθμοί αυτοί προέρχονται από διαφορετικές μελέτες και δεν συγκρίνονται απευθείας. Το 22,9% αφορά ηλικίες 40 ετών και άνω και συνδυάζει μελέτες με διαφορετικούς ορισμούς, ενώ το ελληνικό 6,0% αφορά συμπτωματική νόσο σε όλους τους ενήλικες. Αντίστοιχα, τα 654 εκατομμύρια για το γόνατο και τα 595 εκατομμύρια για όλες τις αρθρώσεις είναι διαφορετικές εκτιμήσεις, με διαφορετική μεθοδολογία και περίοδο αναφοράς. Δεν αποτελούν υποσύνολο και σύνολο της ίδιας καταμέτρησης.

Τι συστήνουν οι διεθνείς οδηγίες

Οι οδηγίες της διεθνούς εταιρείας έρευνας για την οστεοαρθρίτιδα OARSI (2019), του Αμερικανικού Κολλεγίου Ρευματολογίας (ACR, 2019) και του βρετανικού NICE (2022) συμφωνούν στη βάση: ενημέρωση, άσκηση και διαχείριση του βάρους. Οι παρακάτω βαθμίδες σύστασης αφορούν κυρίως την ACR και δεν σημαίνουν ότι κάθε θεραπεία ταιριάζει σε όλους:

• Θεραπείες πρώτης γραμμής για όλους: ενημέρωση του ασθενούς, δομημένη άσκηση και, σε υπέρβαρα άτομα, απώλεια βάρους.
• Ισχυρή σύσταση: τοπικά αντιφλεγμονώδη για το γόνατο, αντιφλεγμονώδη από το στόμα, ταϊ τσι, μπαστούνι και νάρθηκας γόνατος όπου ενδείκνυται, ενδαρθρική κορτιζόνη για τις εξάρσεις.
• Σε επιλεγμένους ασθενείς: παρακεταμόλη, ντουλοξετίνη, τραμαδόλη, βελονισμός, θερμά επιθέματα.
• Όχι: τα οπιοειδή κατά την OARS.

«Υπό όρους» σημαίνει ότι η επιλογή γίνεται εξατομικευμένα, μετά από συζήτηση για όφελος και κινδύνους. Δεν συμφωνούν όλες οι οδηγίες σε όλα: για παράδειγμα, το NICE δεν συστήνει βελονισμό.

Πώς μπορεί να αποφευχθεί το χειρουργείο

Η αρθροπλαστική είναι εξαιρετική επέμβαση για την προχωρημένη νόσο, αλλά δεν είναι η μόνη επιλογή ούτε η πρώτη. Σε τυχαιοποιημένη μελέτη στη Δανία (NEJM, 2015), 100 ασθενείς που είχαν ήδη ένδειξη για ολική αρθροπλαστική γόνατος χωρίστηκαν σε δύο ομάδες: χειρουργείο και μετά πρόγραμμα αποκατάστασης, ή μόνο πρόγραμμα 12 εβδομάδων με άσκηση, ενημέρωση, διατροφική καθοδήγηση, πέλματα και αναλγητικά.

• Το χειρουργείο έδωσε μεγαλύτερη βελτίωση σε πόνο και λειτουργία στους 12 μήνες.
• Στην ομάδα του χειρουργείου καταγράφηκαν περισσότερα σοβαρά ανεπιθύμητα συμβάντα: 24 έναντι 6. Πρόκειται για αριθμό συμβάντων, όχι για ποσοστό ασθενών ή αποκλειστικά για επιπλοκές του γόνατος.
• Το σημαντικότερο για τον ασθενή: από όσους ακολούθησαν μόνο το πρόγραμμα, το 74% δεν υποβλήθηκε σε χειρουργείο μέσα στο πρώτο έτος, παρότι όλοι είχαν αρχικά ένδειξη. Δηλαδή περίπου 3 στους 4 απέφυγαν την επέμβαση για τουλάχιστον αυτό το διάστημα. Δεν γνωρίζουμε από το συγκεκριμένο αποτέλεσμα πόσοι την απέφυγαν οριστικά.

Τα βήματα που δίνουν στον ασθενή τις καλύτερες πιθανότητες να αποφύγει ή να καθυστερήσει σημαντικά το χειρουργείο:

1. Ενδυνάμωση και κίνηση κάθε εβδομάδα, με σταθερό πρόγραμμα, ιδανικά με καθοδήγηση φυσικοθεραπευτή στην αρχή.
2. Απώλεια βάρους, όταν υπάρχει υπερβάλλον βάρος. Στόχος τουλάχιστον 5% έως 10% του βάρους.
3. Σωστή χρήση φαρμάκων στις εξάρσεις, ώστε ο πόνος να μη σταματά την άσκηση.
4. Βοηθήματα: μπαστούνι στο αντίθετο χέρι, κατάλληλα υποδήματα, νάρθηκας σε επιλεγμένους ασθενείς.
5. Υπομονή: ένα οργανωμένο πρόγραμμα χρειάζεται χρόνο και επανεκτίμηση, συχνά σε περίπου 3 μήνες. Αυτό δεν είναι υποχρεωτική πρόσθετη αναμονή για κάποιον που έχει ήδη δοκιμάσει επαρκή αγωγή χωρίς αποτέλεσμα και έχει αποφασίσει αρθροπλαστική με τον γιατρό του.

Άσκηση: βασικό μέρος της θεραπείας

Η κατάλληλα προσαρμοσμένη άσκηση βοηθά και δεν πρέπει να αποφεύγεται από φόβο ότι θα «χαλάσει» το γόνατο. Η ενδυνάμωση του τετρακεφάλου, δηλαδή του μυός στο μπροστινό μέρος του μηρού, και των γλουτιαίων βελτιώνει τη στήριξη και τον έλεγχο της κίνησης. Αυτό που μετράει:

• Ενδυνάμωση 2 έως 3 φορές την εβδομάδα (καθίσματα σε καρέκλα, ανυψώσεις ποδιού, λάστιχα).
• Αερόβια χαμηλής επιβάρυνσης: περπάτημα, ποδήλατο, κολύμβηση ή άσκηση στο νερό.
• Ισορροπία για την πρόληψη πτώσεων στους μεγαλύτερους.
• Υπομονή: το όφελος φαίνεται συνήθως μετά από 6 έως 8 εβδομάδες. Ήπια ενόχληση μετά την άσκηση είναι αναμενόμενη, αν ο πόνος παραμένει αισθητά αυξημένος την επόμενη μέρα ή εμφανίζεται περισσότερο πρήξιμο, μειώστε την επιβάρυνση και συζητήστε την προσαρμογή του προγράμματος.

Πόσο να περπατάω και πώς να ξεκινήσω;

Δεν υπάρχει ίδιος στόχος βημάτων για όλους. Ξεκινήστε από διάρκεια που αντέχετε: για παράδειγμα, 5 έως 10 λεπτά σε επίπεδο έδαφος, μία ή δύο φορές την ημέρα, εφόσον αυτό είναι εφικτό. Αυξήστε σταδιακά, παρατηρώντας πώς αισθάνεστε αργότερα και την επόμενη μέρα. Τα σύντομα διαστήματα με διαλείμματα συχνά είναι πιο εύκολα από έναν μεγάλο περίπατο. Έντονος πόνος, χωλότητα ή αυξανόμενο πρήξιμο χρειάζονται προσαρμογή και ενδεχομένως εξέταση.

Τι προσφέρει η φυσικοθεραπεία;

Ο φυσικοθεραπευτής επιλέγει ασκήσεις ενδυνάμωσης, κινητικότητας και ισορροπίας και σας μαθαίνει σωστή εκτέλεση. Το πρόγραμμα στο σπίτι είναι ουσιαστικό μέρος της θεραπείας. Οι μαλάξεις ή οι χειρισμοί μπορεί να χρησιμοποιηθούν συμπληρωματικά, αλλά δεν υποκαθιστούν την άσκηση. Το NICE δεν συστήνει θεραπείες όπως TENS, θεραπευτικούς υπερήχους ή λέιζερ για την οστεοαρθρίτιδα, λόγω ανεπαρκούς τεκμηρίωσης οφέλους.

Απώλεια βάρους: κάθε κιλό μετράει

Για κάποιον που ζυγίζει 100 κιλά, απώλεια 5% σημαίνει 5 κιλά και 10% σημαίνει 10 κιλά. Ο στόχος προσαρμόζεται στον άνθρωπο, με διατήρηση της μυϊκής δύναμης. Στη μελέτη IDEA, 454 ενήλικες με αυξημένο βάρος και οστεοαρθρίτιδα γόνατος ακολούθησαν για 18 μήνες δίαιτα, άσκηση ή συνδυασμό. Ο συνδυασμός πέτυχε μέση απώλεια 10,6 kg (11,4%) και η δίαιτα μείωσε τις δυνάμεις συμπίεσης στο γόνατο σε σύγκριση με την άσκηση μόνη.

Η μελέτη STEP 9 (NEJM, 2024) εξέτασε τη σεμαγλουτίδη 2,4 mg εβδομαδιαίως σε 407 άτομα με παχυσαρκία (μέσος ΔΜΣ 40,3) και οστεοαρθρίτιδα γόνατος. Σε 68 εβδομάδες το βάρος μειώθηκε κατά 13,7% έναντι 3,2% με εικονικό φάρμακο, και ο πόνος (κλίμακα WOMAC 0 έως 100) κατά 41,7 έναντι 27,5 μονάδων. Η διαφορά στην υποχώρηση του πόνου ήταν 14,2 μονάδες στις 100 υπέρ της σεμαγλουτίδης (όσο χαμηλότερη η βαθμολογία, τόσο λιγότερος ο πόνος). Η μελέτη αφορά ανθρώπους με παχυσαρκία και δεν αποδεικνύει ότι το φάρμακο αναγεννά χόνδρο ή ότι όλο το όφελος οφείλεται αποκλειστικά στην απώλεια βάρους. Η χρήση του συζητείται με βάση τις ενδείξεις θεραπείας της παχυσαρκίας, όχι ως απλό παυσίπονο.

Φάρμακα: αναλυτικά τι βοηθά και τι όχι

Τα φάρμακα δεν σταματούν τη φθορά. Ο ρόλος τους είναι να ελέγχουν τον πόνο ώστε ο ασθενής να κινείται και να ασκείται. Η επιλογή εξαρτάται από την ηλικία, τη νεφρική λειτουργία, το στομάχι, την καρδιά, την πίεση και τα υπόλοιπα φάρμακα που λαμβάνει.

Τοπικά αντιφλεγμονώδη (γέλες, αλοιφές)

Είναι η πρώτη επιλογή φαρμάκου για το γόνατο, γιατί η άρθρωση βρίσκεται κοντά στο δέρμα και η απορρόφηση στο αίμα είναι πολύ μικρότερη από εκείνη των χαπιών. Σε ανασκόπηση Cochrane με 39 μελέτες και 10.631 συμμετέχοντες, σχεδόν όλοι με οστεοαρθρίτιδα γόνατος, η γέλη δικλοφενάκης και η κετοπροφαίνη μείωσαν σημαντικά τον πόνο σε σύγκριση με γέλη χωρίς δραστική ουσία. Χρειάζεται να εφαρμόσουν τη γέλη δικλοφενάκης περίπου 10 ασθενείς για να έχει ένας επιπλέον σημαντική ανακούφιση, και την κετοπροφαίνη περίπου 7.

• Η ποσότητα, η συχνότητα και η διάρκεια εξαρτώνται από το προϊόν και τη συγκέντρωσή του: ορισμένες γέλες χρησιμοποιούνται 2 φορές και άλλες 3 έως 4 φορές την ημέρα. Ακολουθείτε το φύλλο οδηγιών και τη σύσταση γιατρού.
• Συχνά προτιμάται σε μεγαλύτερες ηλικίες ή όταν τα χάπια έχουν αυξημένο κίνδυνο. Η απορρόφηση όμως δεν είναι μηδενική: σε σοβαρή νεφρική ή καρδιακή νόσο και σε παρατεταμένη χρήση χρειάζεται ιατρική καθοδήγηση.
• Η πιο συχνή ανεπιθύμητη ενέργεια είναι ήπιος ερεθισμός του δέρματος. Δεν εφαρμόζεται σε τραυματισμένο δέρμα, και η κετοπροφαίνη μπορεί να προκαλέσει φωτοευαισθησία, οπότε η περιοχή προστατεύεται από τον ήλιο.

Αντιφλεγμονώδη από το στόμα

Είναι τα πιο αποτελεσματικά χάπια για τον πόνο της οστεοαρθρίτιδας. Σε μεγάλη μετανάλυση 76 μελετών με 58.451 ασθενείς, όλα τα αντιφλεγμονώδη ήταν καλύτερα από το εικονικό φάρμακο, και τα πιο αποτελεσματικά στις δόσεις που εξετάστηκαν ήταν η δικλοφενάκη 150 mg την ημέρα και η ετορικοξίμπη 60 mg την ημέρα. Οι αριθμοί περιγράφουν τη μελέτη και δεν αποτελούν προτεινόμενες δόσεις αυτοθεραπείας. Η αποτελεσματικότητα πρέπει πάντα να ζυγίζεται με την ασφάλεια.

Κανόνες ασφαλούς χρήσης:

• Η μικρότερη αποτελεσματική δόση, για το μικρότερο δυνατό διάστημα, ιδανικά σε κύκλους στις εξάρσεις και όχι συνεχώς.
• Στομάχι: σε ιστορικό έλκους, ηλικία άνω των 65 ή ταυτόχρονη λήψη ασπιρίνης, αντιπηκτικών ή κορτιζόνης, η επιλογή γίνεται από τον γιατρό με βάση και τον καρδιαγγειακό κίνδυνο. Συχνά χρειάζεται γαστροπροστασία, δηλαδή φάρμακο που μειώνει το οξύ του στομάχου. Αυτή δεν προστατεύει τους νεφρούς ή την καρδιά.
• Καρδιά: σε καρδιακή ανεπάρκεια, πρόσφατο έμφραγμα ή εγκεφαλικό, η χορήγηση από το στόμα αποφεύγεται.
• Νεφροί: αποφεύγονται σε σημαντική μείωση της νεφρικής λειτουργίας. Ο συνδυασμός αντιφλεγμονώδους με διουρητικό και αναστολέα ΜΕΑ ή ανταγωνιστή υποδοχέα αγγειοτασίνης («τριπλό πλήγμα») αυξάνει τον κίνδυνο οξείας νεφρικής βλάβης.
• Πίεση: μπορούν να την αυξήσουν και να μειώσουν την αποτελεσματικότητα των αντιυπερτασικών. Ο υπερτασικός ασθενής ελέγχει την πίεσή του όταν ξεκινά αντιφλεγμονώδες.
• Αντιπηκτικά: ο συνδυασμός αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο αιμορραγίας και χρειάζεται συζήτηση με τον θεράποντα ιατρό.
• Μην συνδυάζετε δύο αντιφλεγμονώδη από το στόμα. Μην προσθέτετε αντιφλεγμονώδη γέλη στα χάπια χωρίς να το συζητήσετε με τον γιατρό.

Παρακεταμόλη

Για χρόνια ήταν το «πρώτο χάπι» για την οστεοαρθρίτιδα. Η ανασκόπηση Cochrane με 10 μελέτες και 3.541 ασθενείς έδειξε ότι η παρακεταμόλη μειώνει τον πόνο μόλις κατά 3 μονάδες σε κλίμακα 0 έως 100 περισσότερο από το εικονικό φάρμακο, πολύ κάτω από το όριο που ο ασθενής αντιλαμβάνεται ως διαφορά. Οι διαταραχές των ηπατικών ενζύμων ήταν συχνότερες με την παρακεταμόλη (σχετικός κίνδυνος 3,79). Η αποτελεσματικότητα δεν διέφερε ανάμεσα στις χαμηλές και τις υψηλές δόσεις.

Στην πράξη μπορεί να χρησιμοποιείται περιστασιακά, ιδίως σε ηλικιωμένους που δεν μπορούν να πάρουν αντιφλεγμονώδη, αλλά δεν αξίζει η συνεχής λήψη μεγάλων δόσεων. Το ACR αναφέρει μέγιστη δόση 3 g ημερησίως όταν χρησιμοποιείται για οστεοαρθρίτιδα, αλλά αυτό δεν είναι ασφαλές όριο για όλους. Σε χαμηλό βάρος, ευπάθεια, ηπατοπάθεια ή σημαντική κατανάλωση αλκοόλ μπορεί να απαιτείται χαμηλότερη δόση ή αποφυγή. Ελέγχετε μήπως και άλλο σκεύασμα που παίρνετε περιέχει παρακεταμόλη.

Ντουλοξετίνη

Είναι αντικαταθλιπτικό που δρα και στους μηχανισμούς επεξεργασίας του πόνου στο νευρικό σύστημα. Το ACR τη συστήνει υπό όρους. Βοηθά περισσότερο όταν ο πόνος είναι διάχυτος, επιμένει παρά την αγωγή ή συνυπάρχει κατάθλιψη. Οι πιο συχνές ανεπιθύμητες ενέργειες είναι ναυτία, ζάλη και κόπωση, ενώ στους ηλικιωμένους χρειάζεται έλεγχος του νατρίου.

Τραμαδόλη και οπιοειδή

Η τραμαδόλη συνταγογραφείται συχνά ως «ασφαλέστερη» λύση. Σε μεγάλη βρετανική μελέτη 88.902 ασθενών με οστεοαρθρίτιδα άνω των 50 ετών, η έναρξη τραμαδόλης συνδέθηκε με υψηλότερη θνησιμότητα στον πρώτο χρόνο από τη ναπροξένη (λόγος κινδύνου 1,71), τη δικλοφενάκη, τη σελεκοξίμπη και την ετορικοξίμπη. Πρόκειται για μελέτη παρατήρησης και η σχέση δεν αποδεικνύει αιτιότητα, ενισχύει όμως την επιφυλακτικότητα. Η τραμαδόλη αυξάνει τον κίνδυνο πτώσεων, χαμηλού νατρίου στο αίμα και αλληλεπιδράσεων με αντικαταθλιπτικά. Τα ισχυρότερα οπιοειδή δεν συστήνονται στην οστεοαρθρίτιδα.

Καψαϊκίνη

Η τοπική καψαϊκίνη, η ουσία της καυτερής πιπεριάς, έχει υπό όρους σύσταση για το γόνατο. Προκαλεί αρχικά τσούξιμο που υποχωρεί με την τακτική εφαρμογή. Δεν αγγίζονται τα μάτια μετά την εφαρμογή.

Κορτιζόνη από το στόμα

Η κορτιζόνη σε χάπια (πρεδνιζολόνη, μεθυλπρεδνιζολόνη) δεν αποτελεί θεραπεία της οστεοαρθρίτιδας του γόνατος. Η μοναδική τυχαιοποιημένη μελέτη που είχε δείξει όφελος στο γόνατο, με 7,5 mg πρεδνιζολόνης την ημέρα για 6 εβδομάδες, ανακλήθηκε από το περιοδικό που τη δημοσίευσε. Οφέλη έχουν φανεί μόνο στην οστεοαρθρίτιδα των χεριών με ενεργή φλεγμονή: στη μελέτη HOPE, 10 mg πρεδνιζολόνης για 6 εβδομάδες μείωσαν τον πόνο στα δάχτυλα κατά 16,5 μονάδες σε κλίμακα 0 έως 100 περισσότερο από το εικονικό φάρμακο. Το αποτέλεσμα αυτό δεν μεταφέρεται στο γόνατο.

Η μακροχρόνια λήψη κορτιζόνης έχει γνωστούς κινδύνους: αύξηση του σακχάρου και της πίεσης, οστεοπόρωση και κατάγματα, λοιμώξεις, καταρράκτη, αύξηση βάρους και, μαζί με αντιφλεγμονώδη, έλκος στομάχου. Για την έξαρση με πρήξιμο στο γόνατο, όταν χρειάζεται κορτιζόνη, προτιμάται η ενδαρθρική ένεση, που δρα τοπικά.

Ένα σημαντικό κλινικό σημείο: αν ο πόνος στο γόνατο υποχωρεί θεαματικά με λίγες ημέρες κορτιζόνης, πιθανότατα δεν πρόκειται μόνο για οστεοαρθρίτιδα. Πρέπει να αναζητηθεί ψευδοουρική αρθρίτιδα (κρύσταλλοι πυροφωσφορικού ασβεστίου), ουρική αρθρίτιδα, ρευματική πολυμυαλγία ή φλεγμονώδης αρθρίτιδα, που αντιμετωπίζονται διαφορετικά.

Συμπληρώματα: γλυκοζαμίνη, χονδροϊτίνη, κουρκουμίνη, κολλαγόνο

Είναι από τα πιο δημοφιλή προϊόντα για τις αρθρώσεις. Το ACR συστήνει να μη χρησιμοποιούνται η γλυκοζαμίνη και η χονδροϊτίνη για την οστεοαρθρίτιδα του γόνατος, γιατί οι καλύτερες μελέτες δεν δείχνουν σημαντικό όφελος σε σύγκριση με εικονικό φάρμακο. Για την κουρκουμίνη και το κολλαγόνο τα δεδομένα είναι περιορισμένα και ετερογενή. Κανένα από αυτά δεν έχει αποδειχθεί ότι αναγεννά τον χόνδρο. Αν κάποιος επιλέξει να δοκιμάσει συμπλήρωμα, προηγείται έλεγχος για αλληλεπιδράσεις, ιδίως με αντιπηκτικά, και συμφωνείται συγκεκριμένος χρόνος επανεκτίμησης. Η ένδειξη «φυσικό» δεν σημαίνει ακίνδυνο.

Ενέσεις: κορτιζόνη, υαλουρονικό, PRP

• Κορτιζόνη: μπορεί να προσφέρει γρήγορη, προσωρινή ανακούφιση, συχνά για 2 έως 10 εβδομάδες, ώστε να γίνει ευκολότερη η κίνηση και η άσκηση.
• Υαλουρονικό οξύ: μεγάλη μετανάλυση στο BMJ με 169 μελέτες και 21.163 ασθενείς βρήκε μείωση του πόνου μόλις 2 mm σε κλίμακα 100 mm σε σύγκριση με εικονικό φάρμακο, κάτω από το όριο που γίνεται αντιληπτό, και αυξημένο κίνδυνο σοβαρών ανεπιθύμητων ενεργειών (σχετικός κίνδυνος 1,49).
• PRP: πλάσμα πλούσιο σε αιμοπετάλια, που παρασκευάζεται από το αίμα του ίδιου του ασθενούς. Οι οδηγίες διαφωνούν: το ACR συστήνει να μη χρησιμοποιείται, ενώ η AAOS αναγνωρίζει πιθανή βελτίωση του πόνου και της λειτουργίας με περιορισμένη ισχύ σύστασης. Οι διαφορές στην παρασκευή και στις μελέτες δυσκολεύουν τα ασφαλή συμπεράσματα. Δεν έχει αποδειχθεί ότι αναγεννά τον χαμένο χόνδρο.
• Βλαστοκύτταρα: διαφορετική παρέμβαση από το PRP, χωρίς καθιερωμένη αποτελεσματικότητα για την οστεοαρθρίτιδα. Το ACR συστήνει να μη χρησιμοποιούνται ως θεραπεία της νόσου.

Η κορτιζόνη «χαλάει» τον χόνδρο; Πόσες ενέσεις μπορώ να κάνω;

Μία επιλεγμένη ένεση για ανακούφιση δεν είναι το ίδιο με επαναλαμβανόμενες ενέσεις βάσει ημερολογίου. Σε τυχαιοποιημένη μελέτη 140 ασθενών, τριαμκινολόνη κάθε 3 μήνες για 2 χρόνια συνδέθηκε με μεγαλύτερη απώλεια πάχους χόνδρου από τον φυσιολογικό ορό (0,21 έναντι 0,10 mm), χωρίς σημαντικό μακροχρόνιο όφελος στον πόνο. Δεν υπάρχει ένας αριθμός ενέσεων κατάλληλος για όλους. Η επανάληψη εξαρτάται από την ανταπόκριση και τους κινδύνους.

Στον διαβήτη μπορεί να αυξηθεί προσωρινά το σάκχαρο. Ενημερώστε τον γιατρό για αντιπηκτικά και για τυχόν προγραμματισμένη αρθροπλαστική. Μετά από ένεση, έντονος αυξανόμενος πόνος με ζέστη και πρήξιμο χρειάζεται άμεση εκτίμηση, ακόμη και χωρίς πυρετό.

Νέα δεδομένα: αλλαγή στον τρόπο που περπατάμε

Σε τυχαιοποιημένη μελέτη του Πανεπιστημίου Stanford, που δημοσιεύθηκε στο Lancet Rheumatology το 2025, 68 ασθενείς με ήπια έως μέτρια οστεοαρθρίτιδα στην εσωτερική πλευρά του γόνατος εκπαιδεύτηκαν να περπατούν με τα δάχτυλα του ποδιού λίγο προς τα μέσα ή προς τα έξω (5° ή 10°), ανάλογα με το ποια αλλαγή μείωνε περισσότερο το φορτίο στο γόνατό τους. Η ομάδα ελέγχου έκανε την ίδια διαδικασία με τη φυσική της γωνία.

• Μετά από ένα έτος, ο πόνος μειώθηκε περισσότερο στην ομάδα της παρέμβασης, με διαφορά 1,2 μονάδες σε κλίμακα 0 έως 10.
• Το φορτίο στο έσω τμήμα του γόνατος μειώθηκε και ένας από τους δύο δείκτες της μαγνητικής έδειξε μικρότερη επιδείνωση του χόνδρου.
• Δεν υπήρξαν σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες, αλλά δύο ασθενείς της παρέμβασης και ένας της ομάδας ελέγχου αποχώρησαν λόγω αυξημένου πόνου.

Προσοχή: η κατάλληλη γωνία βρέθηκε με εργαστηριακή ανάλυση βάδισης. Λάθος αλλαγή μπορεί να αυξήσει το φορτίο. Δεν πρέπει να εφαρμόζεται χωρίς εξειδικευμένη αξιολόγηση.

Εμβολισμός των αρτηριών του γόνατος: υπόσχεση με ερωτηματικά

Ο εμβολισμός των αρτηριών του γόνατος (GAE) γίνεται με καθετήρα από τη βουβωνική χώρα. Ο επεμβατικός ακτινολόγος φράζει μικρά παθολογικά αγγεία γύρω από το γόνατο, που συνδέονται με τη φλεγμονή του αρθρικού υμένα.

Μελέτη από το Charité του Βερολίνου, στο Radiology, παρακολούθησε 194 ασθενείς (διάμεση ηλικία 69 ετών) με πόνο που δεν υποχωρούσε με τη συντηρητική αγωγή. Ο διάμεσος πόνος μειώθηκε από 7 σε 3 στα 10 σε 12 μήνες, χωρίς μέτριες ή σοβαρές επιπλοκές. Παροδικός αποχρωματισμός του δέρματος παρατηρήθηκε στο 6,3% των επεμβάσεων.

Το πρόβλημα είναι ότι η μελέτη δεν είχε ομάδα ελέγχου και στους 12 μήνες υπήρχαν δεδομένα για 154 από τους 194 συμμετέχοντες (79%). Όταν η μέθοδος συγκρίνεται με εικονική επέμβαση, η εικόνα αλλάζει: μετανάλυση του 2026 με τρεις τυχαιοποιημένες μελέτες έναντι εικονικής επέμβασης δεν βρήκε σημαντική διαφορά . Αυτά τα δεδομένα δεν τεκμηριώνουν ακόμη σαφή υπεροχή έναντι εικονικής επέμβασης. Η συζήτησή της σε εξειδικευμένο κέντρο απαιτεί σαφή ενημέρωση για την αβεβαιότητα, τους κινδύνους και τις εναλλακτικές, κατά προτίμηση στο πλαίσιο οργανωμένης έρευνας.

Πότε χρειάζεται χειρουργείο

Η ολική αρθροπλαστική γόνατος εξετάζεται όταν ο πόνος και η αναπηρία παραμένουν σοβαρά παρά την κατάλληλη θεραπεία χωρίς χειρουργείο, ή όταν αυτή δεν είναι κατάλληλη και επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινότητα, για παράδειγμα όταν ο ασθενής πονά στην ανάπαυση ή τη νύχτα, δεν περπατά πάνω από λίγα τετράγωνα ή δεν μπορεί να ανέβει σκάλες. Η αρθροσκόπηση με καθαρισμό ή μηνισκεκτομή δεν ωφελεί στην εκφυλιστική οστεοαρθρίτιδα. Πριν από την απόφαση, η αξιολόγηση από τον θεράποντα ιατρό και ορθοπαιδικό είναι απαραίτητη.

Άμεση ιατρική εκτίμηση χρειάζεται για ξαφνικό έντονο πόνο με ζεστό, κόκκινο και πρησμένο γόνατο, ιδιαίτερα με πυρετό ή κακουχία. Η απουσία πυρετού δεν αποκλείει λοίμωξη. Το ίδιο ισχύει όταν δεν μπορείτε να στηριχθείτε στο πόδι μετά από τραυματισμό ή όταν το γόνατο πραγματικά «κλειδώνει», δηλαδή δεν μπορεί να τεντώσει. Μην αποδίδετε αυτόματα κάθε νέο σύμπτωμα στην οστεοαρθρίτιδα .

Τι να περιμένω από την αρθροπλαστική;

Στην επέμβαση αντικαθίστανται οι κατεστραμμένες αρθρικές επιφάνειες με τεχνητά υλικά. Οι περισσότεροι έχουν σημαντική ανακούφιση, αλλά δεν εξασφαλίζεται πλήρης απουσία πόνου ή φυσιολογική αίσθηση του γόνατος. Η κινητοποίηση αρχίζει νωρίς με βοήθεια, ενώ η αποκατάσταση συνεχίζεται για εβδομάδες έως μήνες. Πιθανοί κίνδυνοι είναι λοίμωξη, θρόμβωση, δυσκαμψία και επίμονος πόνος. Σύμφωνα με την AAOS, πάνω από το 90% των σύγχρονων ολικών αρθροπλαστικών εξακολουθούν να λειτουργούν καλά στα 15 χρόνια, αυτό όμως δεν αποτελεί εγγύηση για κάθε ασθενή.

Μετά από 15 χρόνια μπορεί να ξαναγίνει αρθροπλαστική;

Ναι. Η επέμβαση λέγεται αναθεωρητική αρθροπλαστική: αφαιρούνται τα υλικά που έχουν φθαρεί ή χαλαρώσει και τοποθετούνται νέα. Δύο σημεία είναι σημαντικά για τον ασθενή:

Η πρόθεση δεν «λήγει» στα 15 χρόνια. Η αναθεώρηση δεν γίνεται προληπτικά επειδή πέρασε ένα χρονικό διάστημα, αλλά όταν υπάρχει πρόβλημα: χαλάρωση ή φθορά των υλικών, λοίμωξη, αστάθεια, κάταγμα γύρω από την πρόθεση ή επίμονος πόνος. Πολλές αρθροπλαστικές λειτουργούν για όλη την υπόλοιπη ζωή του ασθενούς.

Είναι πιο σύνθετη επέμβαση από την πρώτη. Διαρκεί περισσότερο, συχνά απαιτεί ειδικά εμφυτεύματα λόγω απώλειας οστού και έχει μεγαλύτερο κίνδυνο επιπλοκών. Το αποτέλεσμα είναι συνήθως καλό, αλλά λίγο κατώτερο από της πρώτης αρθροπλαστικής. Γι’ αυτό γίνεται καλύτερα σε κέντρα με εμπειρία.

Νέος πόνος, πρήξιμο ή αίσθημα αστάθειας σε γόνατο με αρθροπλαστική, ακόμη και πολλά χρόνια μετά, χρειάζεται εκτίμηση από τον ορθοπαιδικό. Πόνος με πυρετό ή ζεστό, κόκκινο γόνατο χρειάζεται άμεση εξέταση για λοίμωξη.

Τι κάνω σε μια έξαρση;

1. Μειώστε προσωρινά τις δραστηριότητες που επιδεινώνουν τον πόνο, χωρίς παρατεταμένη πλήρη ακινησία.
2. Συνεχίστε ήπιες κινήσεις και μικρότερες διαδρομές, ανάλογα με την ανοχή.
3. Στο πρήξιμο δοκιμάστε κρύο επίθεμα τυλιγμένο σε πετσέτα για 10 έως 15 λεπτά. Μην βάζετε πάγο απευθείας στο δέρμα.
4. Χρησιμοποιήστε την αναλγητική αγωγή που έχει συμφωνηθεί με τον γιατρό, χωρίς αυθαίρετες αυξήσεις ή συνδυασμούς.
5. Ζητήστε επανεκτίμηση αν η έξαρση επιμένει, είναι ασυνήθιστα έντονη ή εμφανιστούν τα προειδοποιητικά συμπτώματα που αναφέρονται παραπάνω.

Συχνές ερωτήσεις

Αν η ακτινογραφία δείχνει προχωρημένη φθορά, θα χειρουργηθώ σίγουρα;

Όχι. Η απόφαση για χειρουργείο βασίζεται κυρίως στον πόνο, στη λειτουργία και στη συνολική αξιολόγηση και δεν λαμβάνεται μόνο από την ακτινογραφία. Πολλοί ασθενείς με έντονα ακτινολογικά ευρήματα ελέγχουν καλά τα συμπτώματα με συντηρητική αγωγή.

Το περπάτημα χαλάει περισσότερο το γόνατο;

Όχι. Το τακτικό περπάτημα σε επίπεδο έδαφος δεν επιταχύνει τη φθορά και βελτιώνει τον πόνο και τη λειτουργία. Οι αθλήσεις με άλματα και απότομες στροφές επιβαρύνουν περισσότερο.

Μπορώ να παίρνω αντιφλεγμονώδες κάθε μέρα;

Η συνεχής καθημερινή λήψη για μήνες αυξάνει τους κινδύνους για στομάχι, νεφρούς και καρδιά. Συχνά προτιμάται τοπική αγωγή και, όταν χρειάζονται χάπια, η μικρότερη αποτελεσματική δόση για το μικρότερο διάστημα. Και η παρατεταμένη χρήση γέλης χρειάζεται επανεκτίμηση.

Πρέπει να αποφεύγω τις σκάλες;

Όχι απαραίτητα. Με ενδυνάμωση του τετρακεφάλου οι σκάλες γίνονται ευκολότερες. Στην κατάβαση βοηθά η κουπαστή.

Ζεστό ή κρύο στο γόνατο;

Και τα δύο ανακουφίζουν προσωρινά. Η ζέστη βοηθά συνήθως στη δυσκαμψία, το κρύο στην έξαρση με πρήξιμο.

Παίζουν ρόλο τα παπούτσια;

Τα άνετα υποδήματα με καλή απόσβεση βοηθούν. Τα ειδικά πέλματα με κλίση δεν έδειξαν σαφές όφελος στις μελέτες.

Η μαγνητική δείχνει ρήξη μηνίσκου. Χρειάζομαι αρθροσκόπηση;

Όχι απαραίτητα. Οι εκφυλιστικές αλλοιώσεις του μηνίσκου είναι συχνές μαζί με την οστεοαρθρίτιδα και το εύρημα μόνο του δεν αποδεικνύει ότι προκαλεί τον πόνο. Η αρχική αντιμετώπιση είναι συνήθως μη χειρουργική. Ο «καθαρισμός» του γόνατος δεν αποτελεί θεραπεία ρουτίνας για την οστεοαρθρίτιδα. Πρόσφατος τραυματισμός ή πραγματικό μηχανικό κλείδωμα απαιτούν ξεχωριστή ορθοπαιδική αξιολόγηση.

Βοηθούν η επιγονατίδα και το μπαστούνι;

Μία ελαστική επιγονατίδα μπορεί να προσφέρει αίσθημα στήριξης, αλλά δεν είναι ίδια με ειδικό νάρθηκα που ανακατανέμει το φορτίο. Ο νάρθηκας επιλέγεται ανάλογα με τη θέση της βλάβης, την αστάθεια και την ανοχή. Το μπαστούνι κρατιέται συνήθως στο χέρι απέναντι από το επώδυνο γόνατο: για πόνο δεξιά, στο αριστερό χέρι. Το σωστό ύψος και ο τρόπος χρήσης μπορούν να διδαχθούν από φυσικοθεραπευτή.

Το τρίξιμο σημαίνει ότι καταστρέφεται το γόνατο;

Ο ήχος μόνος του δεν αρκεί για να κρίνουμε τη βαρύτητα της νόσου. Περισσότερο μετρούν ο πόνος, το πρήξιμο και η δυσκολία στην κίνηση. Νέο επώδυνο κλείδωμα ή αστάθεια χρειάζονται αξιολόγηση.

Χρειάζεται ειδική δίαιτα;

Δεν υπάρχει τροφή που να ξαναχτίζει τον χόνδρο. Μία ισορροπημένη διατροφή βοηθά στον έλεγχο του βάρους και στη διατήρηση των μυών, μαζί με άσκηση. Δεν χρειάζονται αυθαίρετοι αποκλεισμοί τροφίμων.

Ο καιρός επηρεάζει τον πόνο;

Πολλοί ασθενείς αναφέρουν περισσότερο πόνο με το κρύο και την υγρασία. Οι μελέτες δείχνουν μικρή ή ασαφή σχέση. Ο πόνος που επιμένει πάνω από λίγες ημέρες δεν πρέπει να αποδίδεται μόνο στον καιρό.

Πώς ξεχωρίζει από τη ρευματοειδή αρθρίτιδα;

Η ρευματοειδής αρθρίτιδα προσβάλλει συνήθως συμμετρικά τις μικρές αρθρώσεις των χεριών και των ποδιών, προκαλεί πρωινή δυσκαμψία που διαρκεί πάνω από μία ώρα και πρήξιμο, και συνοδεύεται συχνά από παθολογικές εξετάσεις αίματος. Η οστεοαρθρίτιδα του γόνατος πονά κυρίως με τη φόρτιση και η δυσκαμψία της υποχωρεί γρήγορα. Όταν η εικόνα δεν είναι τυπική, χρειάζεται αξιολόγηση.

Ποιον γιατρό να δω;

Τη διάγνωση και την αρχική αγωγή μπορεί να κάνει ο παθολόγος ή ο γενικός ιατρός, που λαμβάνει υπόψη και τα υπόλοιπα προβλήματα υγείας και φάρμακα, κάτι σημαντικό για την ασφαλή επιλογή αναλγητικών. Ρευματολόγος χρειάζεται όταν υπάρχει υποψία φλεγμονώδους αρθρίτιδας και ορθοπαιδικός όταν συζητείται χειρουργείο.

Συμπέρασμα

Σχεδόν ένας στους τέσσερις ανθρώπους άνω των 40 έχει οστεοαρθρίτιδα του γόνατος, όμως η διάγνωση δεν σημαίνει ότι το χειρουργείο είναι αναπόφευκτο. Η άσκηση και η απώλεια βάρους είναι η βάση της θεραπείας. Από τα φάρμακα, η τοπική γέλη είναι η ασφαλέστερη πρώτη επιλογή και τα αντιφλεγμονώδη από το στόμα τα πιο αποτελεσματικά, με προσοχή στο στομάχι, τους νεφρούς, την πίεση και την καρδιά. Η παρακεταμόλη βοηθά ελάχιστα και η τραμαδόλη έχει περισσότερους κινδύνους από όσους φαίνεται. Τα νεότερα δεδομένα για τη βάδιση και τον εμβολισμό έχουν διαφορετική ισχύ και χρειάζονται προσεκτική αξιολόγηση. Η αρθροπλαστική παραμένει σημαντική επιλογή όταν η κατάλληλη μη χειρουργική θεραπεία δεν προσφέρει επαρκή ανακούφιση.

Το άρθρο επιμελήθηκε ο Ηρακλής Αβραμόπουλος
Παθολόγος – Διευθυντής Παθολογικής Κλινικής, ΥΓΕΙΑ
Ιατρείο Νεαπόλεως 9, 15123 Μαρούσι,
τηλ. 2106867060, 6944881577

Βιβλιογραφία

1. National Institute for Health and Care Excellence. Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management. NICE guideline NG226. London: NICE; 2022. nice.org.uk/guidance/ng226
2. American Academy of Orthopaedic Surgeons. Arthritis of the knee [Internet]. OrthoInfo. orthoinfo.org
3. NHS. Osteoarthritis [Internet]. nhs.uk
4. Cui A, Li H, Wang D, Zhong J, Chen Y, Lu H. Global, regional prevalence, incidence and risk factors of knee osteoarthritis in population-based studies. EClinicalMedicine. 2020;29-30:100587. doi:10.1016/j.eclinm.2020.100587
5. GBD 2021 Osteoarthritis Collaborators. Global, regional, and national burden of osteoarthritis, 1990-2020 and projections to 2050: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2021. Lancet Rheumatol. 2023;5(9):e508-22. doi:10.1016/S2665-9913(23)00163-7
6. Andrianakos AA, Kontelis LK, Karamitsos DG, Aslanidis SI, Georgountzos AI, Kaziolas GO, et al. Prevalence of symptomatic knee, hand, and hip osteoarthritis in Greece. The ESORDIG study. J Rheumatol. 2006;33(12):2507-13.
7. Bannuru RR, Osani MC, Vaysbrot EE, Arden NK, Bennell K, Bierma-Zeinstra SMA, et al. OARSI guidelines for the non-surgical management of knee, hip, and polyarticular osteoarthritis. Osteoarthritis Cartilage. 2019;27(11):1578-89. doi:10.1016/j.joca.2019.06.011
8. Kolasinski SL, Neogi T, Hochberg MC, Oatis C, Guyatt G, Block J, et al. 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation guideline for the management of osteoarthritis of the hand, hip, and knee. Arthritis Rheumatol. 2020;72(2):220-33. doi:10.1002/art.41142
9. Skou ST, Roos EM, Laursen MB, Rathleff MS, Arendt-Nielsen L, Simonsen O, et al. A randomized, controlled trial of total knee replacement. N Engl J Med. 2015;373(17):1597-606. doi:10.1056/NEJMoa1505467
10. Hannon CP, Goodman SM, Austin MS, Yates A, Guyatt G, Aggarwal VK, et al. 2023 American College of Rheumatology and American Association of Hip and Knee Surgeons clinical practice guideline for the optimal timing of elective hip or knee arthroplasty for patients with symptomatic moderate-to-severe osteoarthritis or advanced symptomatic osteonecrosis with secondary arthritis for whom nonoperative therapy is ineffective. Arthritis Care Res (Hoboken). 2023;75(11):2227-38. doi:10.1002/acr.25175
11. Royal Orthopaedic Hospital NHS Foundation Trust. Exercises for osteoarthritis of the knee [Internet]. roh.nhs.uk
12. Messier SP, Mihalko SL, Legault C, Miller GD, Nicklas BJ, DeVita P, et al. Effects of intensive diet and exercise on knee joint loads, inflammation, and clinical outcomes among overweight and obese adults with knee osteoarthritis: the IDEA randomized clinical trial. JAMA. 2013;310(12):1263-73. doi:10.1001/jama.2013.277669
13. Bliddal H, Bays H, Czernichow S, Uddén Hemmingsson J, Hjelmesæth J, Hoffmann Morville T, et al. Once-weekly semaglutide in persons with obesity and knee osteoarthritis. N Engl J Med. 2024;391(17):1573-83. doi:10.1056/NEJMoa2403664
14. Derry S, Conaghan P, Da Silva JA, Wiffen PJ, Moore RA. Topical NSAIDs for chronic musculoskeletal pain in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2016;4(4):CD007400. doi:10.1002/14651858.CD007400.pub3
15. Diclofenac diethylammonium 2.32% gel. Summary of product characteristics [Internet]. Electronic Medicines Compendium. medicines.org.uk
16. da Costa BR, Reichenbach S, Keller N, Nartey L, Wandel S, Jüni P, et al. Effectiveness of non-steroidal anti-inflammatory drugs for the treatment of pain in knee and hip osteoarthritis: a network meta-analysis. Lancet. 2017;390(10090):e21-33. doi:10.1016/S0140-6736(17)31744-0
17. Leopoldino AO, Machado GC, Ferreira PH, Pinheiro MB, Day R, McLachlan AJ, et al. Paracetamol versus placebo for knee and hip osteoarthritis. Cochrane Database Syst Rev. 2019;2(2):CD013273. doi:10.1002/14651858.CD013273
18. NHS. Paracetamol for adults [Internet]. nhs.uk
19. Zeng C, Dubreuil M, LaRochelle MR, Lu N, Wei J, Choi HK, et al. Association of tramadol with all-cause mortality among patients with osteoarthritis. JAMA. 2019;321(10):969-82. doi:10.1001/jama.2019.1347
20. Pereira TV, Jüni P, Saadat P, Xing D, Yao L, Bobos P, et al. Viscosupplementation for knee osteoarthritis: systematic review and meta-analysis. BMJ. 2022;378:e069722. doi:10.1136/bmj-2022-069722
21. American Academy of Orthopaedic Surgeons. Management of osteoarthritis of the knee (non-arthroplasty): evidence-based clinical practice guideline. Rosemont (IL): AAOS; 2021. aaos.org
22. McAlindon TE, LaValley MP, Harvey WF, Price LL, Driban JB, Zhang M, et al. Effect of intra-articular triamcinolone vs saline on knee cartilage volume and pain in patients with knee osteoarthritis: a randomized clinical trial. JAMA. 2017;317(19):1967-75. doi:10.1001/jama.2017.5283
23. Uson J, Rodriguez-García SC, Castellanos-Moreira R, O’Neill TW, Doherty M, Boesen M, et al. EULAR recommendations for intra-articular therapies. Ann Rheum Dis. 2021;80(10):1299-305. doi:10.1136/annrheumdis-2021-220266
24. Uhlrich SD, Mazzoli V, Silder A, Finlay AK, Kogan F, Gold GE, et al. Personalised gait retraining for medial compartment knee osteoarthritis: a randomised controlled trial. Lancet Rheumatol. 2025;7(10):e708-18. doi:10.1016/S2665-9913(25)00151-1
25. Fleckenstein FN, David D, Garducci P, Maleitzke T, Oehme S, Savic LJ, et al. Genicular artery embolization using rapidly resorbable gelatin-based microspheres for osteoarthritis-related knee pain. Radiology. 2026;319(3):e253312. doi:10.1148/radiol.253312
26. Lanza E, Poretti D, Pedicini V, Kon E, Laghi A. Permanent vs. temporary embolic agents in genicular artery embolization for knee osteoarthritis: a systematic review and meta-analysis. Eur J Radiol. 2026;202:112968. doi:10.1016/j.ejrad.2026.112968
27. NHS. Joint pain [Internet]. nhs.uk
28. American Academy of Orthopaedic Surgeons. Total knee replacement [Internet]. OrthoInfo. orthoinfo.org
29. Royal Berkshire NHS Foundation Trust. Healthy joint group: managing flare-ups and pacing. Reading: Royal Berkshire NHS; 2024. royalberkshire.nhs.uk