Όταν μια δοκιμασία κοπώσεως ή ένα σπινθηρογράφημα δείχνει ισχαιμία, δηλαδή ότι ένα τμήμα της καρδιάς δεν παίρνει αρκετό αίμα όταν αυξάνονται οι ανάγκες του, πολλοί ασθενείς θεωρούν αυτονόητο ότι χρειάζονται στεφανιογραφία και stent «για να μην πάθουν έμφραγμα». Όμως, στη σταθερή στεφανιαία νόσο η απόφαση δεν είναι τόσο απλή. Εξαρτάται από τα συμπτώματα, το είδος και τη θέση των στενώσεων και τη λειτουργία της καρδιάς.
Η μακροχρόνια παρακολούθηση της μελέτης ISCHEMIA, που δημοσιεύθηκε στο JAMA στις 7 Νοεμβρίου 2026, έδειξε ότι σε επιλεγμένους ασθενείς με σταθερή στεφανιαία νόσο, η αρχική επεμβατική αντιμετώπιση δεν προσέφερε στατιστικά σημαντικό πλεονέκτημα επιβίωσης σε σύγκριση με την αρχική φαρμακευτική αντιμετώπιση και την προσφυγή σε επέμβαση όταν γινόταν αναγκαία. Το εύρημα δεν σημαίνει ότι το stent είναι άχρηστο ούτε ότι μπορεί να αναβληθεί η αντιμετώπιση ενός οξέος εμφράγματος.
Τι ακριβώς συνέκρινε η μελέτη
Η ISCHEMIA συμπεριέλαβε 5.179 ασθενείς από 320 κέντρα σε 37 χώρες, με σταθερή στεφανιαία νόσο και μέτρια ή σοβαρή ισχαιμία στις εξετάσεις που χρησιμοποιήθηκαν για την ένταξή τους. Η διάμεση ηλικία ήταν 64 έτη και το 42% είχε διαβήτη. Οι ασθενείς κατανεμήθηκαν τυχαία σε δύο στρατηγικές:
- Αρχική επεμβατική αντιμετώπιση: φαρμακευτική αγωγή και στεφανιογραφία, με αγγειοπλαστική και stent ή χειρουργείο bypass, όταν ήταν εφικτό και κατάλληλο.
- Αρχική συντηρητική αντιμετώπιση: φαρμακευτική αγωγή, με στεφανιογραφία και πιθανή επέμβαση αργότερα αν τα συμπτώματα δεν ελέγχονταν ή εμφανιζόταν άλλο σχετικό κλινικό πρόβλημα.
Και στις δύο ομάδες εφαρμόστηκε θεραπεία για την προστασία της καρδιάς, με υπολιπιδαιμικά και αντιαιμοπεταλιακά φάρμακα, ρύθμιση της πίεσης και του διαβήτη και παρεμβάσεις στον τρόπο ζωής. Η επαναιμάτωση, δηλαδή η βελτίωση της αιμάτωσης με stent ή bypass, δεν αντικαθιστούσε τη φαρμακευτική αγωγή.
Η μελέτη επομένως δεν συνέκρινε απλώς «stent ή φάρμακα», ούτε «επέμβαση τώρα ή ποτέ». Στην αρχική περίοδο παρακολούθησης, με διάμεση διάρκεια 3,2 έτη, το 26% της συντηρητικής ομάδας υποβλήθηκε σε στεφανιογραφία και το 21% σε επαναιμάτωση. Αυτό έχει πρακτική σημασία: η επιλογή να ξεκινήσει κάποιος με φάρμακα δεν αποκλείει μια επέμβαση αργότερα, εφόσον υπάρχει ένδειξη.
Τι έδειξε η μακροχρόνια παρακολούθηση
Στην επέκταση της μελέτης, η διάμεση παρακολούθηση ήταν 9 χρόνια και η μέγιστη έφτασε τα 13,4 χρόνια. Καταγράφηκαν συνολικά 1.071 θάνατοι. Οι ερευνητές υπολόγισαν τη θνησιμότητα στα 11 χρόνια ως εξής:
| Αιτία θανάτου | Αρχική επεμβατική αντιμετώπιση | Αρχική συντηρητική αντιμετώπιση |
|---|---|---|
| Από κάθε αιτία | 25,8% | 26,9% |
| Καρδιαγγειακή | 15,8% | 17,1% |
| Μη καρδιαγγειακή | 9,1% | 8,1% |
Πρόκειται για στατιστικές εκτιμήσεις της θνησιμότητας στην 11ετία. Οι επιμέρους κατηγορίες δεν αθροίζουν ακριβώς στο σύνολο, καθώς υπήρχαν και θάνατοι χωρίς ταξινόμηση της αιτίας.
Καμία από τις παραπάνω διαφορές στην 11ετία δεν ήταν στατιστικά σημαντική. Η εκτιμώμενη διαφορά στη συνολική θνησιμότητα ήταν περίπου μία ποσοστιαία μονάδα υπέρ της επεμβατικής αντιμετώπισης, αλλά το εύρος αβεβαιότητας περιλάμβανε τόσο πιθανό όφελος όσο και πιθανή επιβάρυνση. Δεν αποδείχθηκε, επομένως, ότι οι δύο στρατηγικές είναι απολύτως ίδιες. Δεν τεκμηριώθηκε όμως ότι η συστηματική αρχική επεμβατική αντιμετώπιση παρατείνει τη ζωή στον πληθυσμό που μελετήθηκε.
Τι συμβαίνει με τα εμφράγματα και τη στηθάγχη
Η επιβίωση δεν είναι το μόνο αποτέλεσμα που ενδιαφέρει τον ασθενή. Η αρχική μελέτη έδειξε μια πιο σύνθετη εικόνα για τα εμφράγματα: η επεμβατική αντιμετώπιση συνδέθηκε με περισσότερα εμφράγματα σχετιζόμενα με την ίδια την επέμβαση, αλλά λιγότερα αυτόματα εμφράγματα αργότερα. Η εκτίμηση του συνολικού αποτελέσματος επηρεάζεται και από τον ορισμό που χρησιμοποιείται για το περιεπεμβατικό έμφραγμα.
Αντίστοιχα, μετανάλυση 14 τυχαιοποιημένων μελετών με 14.877 ασθενείς δεν βρήκε σημαντική διαφορά στη συνολική θνησιμότητα ή στο σύνολο των εμφραγμάτων. Βρήκε όμως λιγότερα εμφράγματα που δεν σχετίζονταν με επέμβαση και λιγότερη ασταθή στηθάγχη με την επαναιμάτωση, με τίμημα περισσότερα περιεπεμβατικά εμφράγματα. Συνεπώς, η απάντηση δεν συνοψίζεται σωστά στη φράση «το stent δεν προλαμβάνει κανένα έμφραγμα».
Το πιο σαφές όφελος για πολλούς συμπτωματικούς ασθενείς είναι η ανακούφιση της στηθάγχης, δηλαδή του πόνου ή του σφιξίματος στο στήθος που προκαλείται από ανεπαρκή αιμάτωση της καρδιάς. Στην ISCHEMIA, όσοι είχαν καθημερινή ή εβδομαδιαία στηθάγχη παρουσίασαν μεγαλύτερη βελτίωση με την επεμβατική αντιμετώπιση. Σε όσους δεν είχαν καθόλου στηθάγχη, η διαφορά στην κατάσταση υγείας που σχετιζόταν με τη στηθάγχη ήταν μικρή.
Σε ποιους ασθενείς δεν εφαρμόζονται άμεσα τα αποτελέσματα
Η ISCHEMIA δεν συμπεριέλαβε όλες τις μορφές στεφανιαίας νόσου. Μεταξύ άλλων, αποκλείστηκαν ασθενείς με:
- Σημαντική στένωση στο στέλεχος της αριστερής στεφανιαίας αρτηρίας, που τροφοδοτεί μεγάλο μέρος της καρδιάς.
- Κλάσμα εξώθησης κάτω από 35%, δηλαδή σημαντικά μειωμένη αντλητική λειτουργία της καρδιάς.
- Στηθάγχη που παρέμενε μη αποδεκτή παρά τη μέγιστη ανεκτή φαρμακευτική αγωγή.
- Πρόσφατο οξύ στεφανιαίο σύνδρομο, όπως έμφραγμα.
- Προχωρημένη συμπτωματική καρδιακή ανεπάρκεια.
- Σοβαρή νεφρική δυσλειτουργία, με εκτιμώμενο ρυθμό σπειραματικής διήθησης κάτω από 30 ml/min/1,73 m², ή αιμοκάθαρση.
Οι ασθενείς αυτοί χρειάζονται ξεχωριστή αξιολόγηση. Ο αποκλεισμός τους από τη μελέτη δεν σημαίνει ότι όλοι πρέπει να υποβληθούν σε επέμβαση. Σημαίνει ότι δεν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τα αποτελέσματα της ISCHEMIA ως γενικό επιχείρημα για την αποφυγή της.
Πότε εξακολουθεί να έχει θέση η επαναιμάτωση
Στη σταθερή νόσο, η επαναιμάτωση έχει σημαντική θέση όταν η στηθάγχη περιορίζει την καθημερινότητα παρά την κατάλληλη αγωγή. Μπορεί επίσης να επιδιώκεται για βελτίωση της πρόγνωσης σε συγκεκριμένες μορφές στεφανιαίας νόσου. Οι ευρωπαϊκές οδηγίες του 2024 προβλέπουν τέτοιες ενδείξεις, μεταξύ άλλων, σε σημαντική νόσο του στελέχους και σε λειτουργικά σημαντική νόσο τριών αγγείων, ανάλογα με τη λειτουργία της καρδιάς και τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά του ασθενούς.
Το stent και το bypass δεν είναι εναλλάξιμες λύσεις σε όλες τις περιπτώσεις. Για παράδειγμα, σε κατάλληλους για χειρουργείο ασθενείς με πολυαγγειακή νόσο και σοβαρά μειωμένο κλάσμα εξώθησης, η σύσταση για βελτίωση της μακροχρόνιας επιβίωσης αφορά ειδικά το bypass. Η επιλογή εξαρτάται από την ανατομία, τον διαβήτη, τη λειτουργία της καρδιάς, τον επεμβατικό κίνδυνο και τις προτιμήσεις του ασθενούς. Στις σύνθετες περιπτώσεις χρειάζεται κοινή εκτίμηση από καρδιολόγους και καρδιοχειρουργό.
Στο οξύ έμφραγμα η κατάσταση είναι διαφορετική. Η έγκαιρη αποκατάσταση της αιμάτωσης μπορεί να σώσει μυοκάρδιο και ζωές. Το αν χρειάζεται άμεση στεφανιογραφία και αγγειοπλαστική καθορίζεται από τον τύπο του εμφράγματος και την κλινική κατάσταση. Η ISCHEMIA δεν αποτελεί λόγο καθυστέρησης της επείγουσας αντιμετώπισης.
Τι δεν μας λέει η 11ετής παρακολούθηση
Η μακροχρόνια επέκταση επικεντρώθηκε στην επιβίωση. Δεν συγκέντρωνε αντίστοιχα δεδομένα για μεταγενέστερα μη θανατηφόρα επεισόδια, φαρμακευτική αγωγή, συμπτώματα και ποιότητα ζωής. Επίσης, οι αιτίες θανάτου στην επέκταση δεν αξιολογούνταν από ανεξάρτητη επιτροπή με τον ίδιο τρόπο όπως στην αρχική φάση. Γι’ αυτό το ισχυρότερο μήνυμα αφορά τη συνολική επιβίωση και όχι μια πλήρη σύγκριση όλων των συνεπειών των δύο στρατηγικών επί 11 χρόνια.
Τι σημαίνουν όλα αυτά στην πράξη
- Ένα θετικό τεστ δεν σημαίνει αυτόματα stent. Χρειάζεται να αξιολογηθούν τα συμπτώματα, οι στενώσεις και η λειτουργία της καρδιάς.
- Η φαρμακευτική αγωγή αποτελεί τη βάση της θεραπείας. H r;yumish της LDL χοληστερίνης, της πίεσης και του διαβήτη, η κατάλληλη αντιθρομβωτική αγωγή και η διακοπή του καπνίσματος παραμένουν ουσιώδη με ή χωρίς επέμβαση.
- Η αρχική αντιμετώπιση με φάρμακα απαιτεί παρακολούθηση. Αν τα συμπτώματα επιμένουν ή αλλάζουν, το σχέδιο θεραπείας επανεκτιμάται.
- Όποιος έχει ήδη stent δεν πρέπει να αλλάξει μόνος του την αγωγή του. Ιδιαίτερα τα αντιαιμοπεταλιακά δεν διακόπτονται χωρίς οδηγία του θεράποντος.
Νέος ή επίμονος πόνος ή σφίξιμο στο στήθος, ιδίως σε ηρεμία ή μαζί με δύσπνοια, κρύο ιδρώτα ή τάση λιποθυμίας, χρειάζεται επείγουσα αξιολόγηση. Σε τέτοια συμπτώματα καλέστε το 112 ή το 166 και μην οδηγήσετε μόνοι σας. Η επιδείνωση γνωστής στηθάγχης, όπως η εμφάνισή της με ολοένα μικρότερη προσπάθεια, επίσης δεν πρέπει να περιμένει το επόμενο προγραμματισμένο ραντεβού.
Συχνές ερωτήσεις
Αν τα φάρμακα αρκούν, γιατί να βάλω stent;
Το stent μπορεί να ανακουφίσει συμπτώματα που επιμένουν και να βελτιώσει την καθημερινότητά σας. Σε ορισμένες περιπτώσεις η επαναιμάτωση έχει και προγνωστικό στόχο, αλλά αυτό απαιτεί συγκεκριμένη αξιολόγηση και επιλογή της κατάλληλης μεθόδου. Η χρήσιμη ερώτηση προς τον γιατρό είναι: «Στη δική μου περίπτωση, ποιο όφελος περιμένουμε από την επέμβαση;»
Ισχύουν τα αποτελέσματα και για όσους έχουν διαβήτη;
Πολλοί συμμετέχοντες είχαν διαβήτη και δεν τεκμηριώθηκε σαφής διαφοροποίηση του αποτελέσματος που να επιβάλλει αρχική επεμβατική αντιμετώπιση μόνο λόγω διαβήτη. Ωστόσο, ο διαβήτης μαζί με εκτεταμένη πολυαγγειακή νόσο επηρεάζει ουσιαστικά την απόφαση και την επιλογή μεταξύ stent και bypass. Το συνολικό αποτέλεσμα της μελέτης δεν υποκαθιστά αυτή την αξιολόγηση.
Δηλαδή να μην κάνω στεφανιογραφία;
Αυτό δεν μπορεί να αποφασιστεί από ένα άρθρο. Η στεφανιογραφία μπορεί να είναι αναγκαία για να διευκρινιστεί η ανατομία των στενώσεων και να επιλεγεί θεραπεία, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν επίμονα συμπτώματα, ευρήματα υψηλού κινδύνου ή μειωμένη λειτουργία της καρδιάς. Η πραγματοποίησή της δεν σημαίνει ότι θα τοποθετηθεί υποχρεωτικά stent.
Έχω ήδη stent. Σημαίνει ότι δεν το χρειαζόμουν;
Όχι. Η μελέτη δεν μπορεί να κρίνει αναδρομικά τη δική σας επέμβαση. Η ένδειξη μπορεί να ήταν οξύ έμφραγμα, επίμονη στηθάγχη ή συγκεκριμένα ανατομικά ευρήματα. Συζητήστε με τον θεράποντα τον λόγο για τον οποίο έγινε και συνεχίστε την αγωγή σας σύμφωνα με τις οδηγίες του.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η θεραπεία πρέπει να έχει σαφή στόχο για τον συγκεκριμένο ασθενή. Η ισχαιμία χρειάζεται αξιολόγηση και θεραπεία, αλλά η παρουσία της από μόνη της δεν αρκεί για να αποφασιστεί η τοποθέτηση stent.
Διαβάστε επίσης
Το άρθρο επιμελήθηκε ο Ηρακλής Αβραμόπουλος
Παθολόγος – Διευθυντής Παθολογικής Κλινικής, ΥΓΕΙΑ
Ιατρείο Νεαπόλεως 9, 15123 Μαρούσι,
τηλ. 2106867060, 6944881577
Βιβλιογραφία
- Hochman JS, Anthopolos R, Reynolds HR, Bangalore S, Xu Y, O’Brien SM, et al. Long-term survival after initial invasive or conservative management of stable coronary disease in ISCHEMIA-EXTEND. JAMA. 2026. doi: 10.1001/jama.2026.20375.
- Maron DJ, Hochman JS, Reynolds HR, Bangalore S, O’Brien SM, Boden WE, et al. Initial invasive or conservative strategy for stable coronary disease. N Engl J Med. 2020;382(15):1395-407. doi: 10.1056/NEJMoa1915922.
- Spertus JA, Jones PG, Maron DJ, O’Brien SM, Reynolds HR, Rosenberg Y, et al. Health-status outcomes with invasive or conservative care in coronary disease. N Engl J Med. 2020;382(15):1408-19. doi: 10.1056/NEJMoa1916370.
- Bangalore S, Maron DJ, Stone GW, Hochman JS. Routine revascularization versus initial medical therapy for stable ischemic heart disease: a systematic review and meta-analysis of randomized trials. Circulation. 2020;142(9):841-57. doi: 10.1161/CIRCULATIONAHA.120.048194.
- Hochman JS, Anthopolos R, Reynolds HR, Bangalore S, Xu Y, O’Brien SM, et al. Survival after invasive or conservative management of stable coronary disease. Circulation. 2023;147(1):8-19. doi: 10.1161/CIRCULATIONAHA.122.062714.
- Vrints C, Andreotti F, Koskinas KC, Rossello X, Adamo M, Ainslie J, et al. 2024 ESC Guidelines for the management of chronic coronary syndromes. Eur Heart J. 2024;45(36):3415-537. doi: 10.1093/eurheartj/ehae177.