Η αθηροσκλήρωση δεν αρχίζει στα 60. Η μελέτη REACT, που παρουσιάστηκε στο συνέδριο της Ευρωπαϊκής Καρδιολογικής Εταιρείας στο Μόναχο στις 29 Αυγούστου 2026 και δημοσιεύτηκε ταυτόχρονα στο New England Journal of Medicine, εξέτασε 16.808 ανθρώπους ηλικίας 18 έως 70 ετών χωρίς γνωστή αθηροσκληρωτική καρδιαγγειακή νόσο. Μεταξύ των 13.186 που υποβλήθηκαν σε πλήρη απεικόνιση και των τριών αγγειακών περιοχών, αθηρωματικές πλάκες βρέθηκαν στο 57,1%. Στους άνδρες 18 έως 29 ετών το ποσοστό ήταν 8,7%, στις γυναίκες 6,7%. Στους 60 έως 70 ετών μόνο το 1,9% των ανδρών και το 8,1% των γυναικών δεν είχε καμία πλάκα. Και το πιο ενοχλητικό εύρημα: το SCORE2, με το οποίο υπολογίζεται σήμερα ο καρδιαγγειακός κίνδυνος σε όλη την Ευρώπη, εντόπιζε ως υψηλού κινδύνου μόλις το 1,9% όσων είχαν πλάκες.
Τι είναι η μελέτη REACT
Η REACT είναι διεθνής πρωτοβουλία της Δανίας (Rigshospitalet, Κοπεγχάγη) και της Ισπανίας (Εθνικό Κέντρο Καρδιαγγειακής Έρευνας CNIC, Μαδρίτη), χρηματοδοτούμενη από το Ίδρυμα Novo Nordisk. Η πρώτη φάση της είναι συγχρονική: κάθε συμμετέχων εξετάστηκε μία φορά, από τον Νοέμβριο 2024 έως τον Ιούνιο 2026, με προκαθορισμένη κατανομή ανά δεκαετία ηλικίας (περίπου 2.000 στα 18 έως 29 και 60 έως 70, περίπου 4.000 σε καθεμία από τις ενδιάμεσες) και ίση συμμετοχή ανδρών και γυναικών. Η μέση ηλικία ήταν 45 έτη, το 51,4% γυναίκες. Στη Δανία η επιλογή έγινε με τυχαία δειγματοληψία από το δημοτολόγιο, στην Ισπανία με ανοικτή πρόσκληση. Πλήρη απεικόνιση και των τριών περιοχών είχαν 13.186 άτομα, που αποτέλεσαν τον πληθυσμό της κύριας ανάλυσης.
Η απεικόνιση ήταν πολυτροπική: τρισδιάστατο αγγειακό υπερηχογράφημα καρωτίδων και μηριαίων αρτηριών, αξονική στεφανιογραφία και μέτρηση ασβεστίου στεφανιαίων. Δεν πρόκειται δηλαδή για ένα απλό υπερηχογράφημα καρωτίδων, αλλά για ταυτόχρονη χαρτογράφηση τριών αγγειακών περιοχών.
Τα ευρήματα με αριθμούς
- Συνολικός επιπολασμός: 57,1% (95% ΔΕ 56,3 έως 58,0). Άνδρες 63,4%, γυναίκες 50,9%.
- 18 έως 29 ετών: άνδρες 8,7%, γυναίκες 6,7%. 30 έως 39 ετών: άνδρες 34,6%, γυναίκες 21,3%.
- 60 έως 70 ετών: χωρίς καμία πλάκα μόνο το 1,9% των ανδρών και το 8,1% των γυναικών. Και οι τρεις περιοχές προσβεβλημένες στο 56,3% των ανδρών και στο 30,7% των γυναικών.
- Οι πιθανότητες παρουσίας πλάκας αυξάνονταν περίπου τετραπλάσια ανά δεκαετία ηλικίας (προσαρμοσμένος λόγος πιθανοτήτων 4,52 στους άνδρες, 3,85 στις γυναίκες), με σιγμοειδή καμπύλη: αργή στην αρχή, απότομη στη μέση ηλικία, πλατό μετά τα 60.
- Οι άνδρες προηγούνται κατά 5 έως 10 χρόνια. Στις γυναίκες η αύξηση ήταν ιδιαίτερα απότομη μεταξύ 40 και 60 ετών, χρονικό διάστημα που συμπίπτει σε μεγάλο βαθμό με την εμμηνοπαυσιακή μετάβαση.
- Η καρωτίδα είναι η περιοχή με την υψηλότερη διαγνωστική απόδοση, ιδίως στους νέους. Το 18% όσων είχαν πλάκα μόνο στη μηριαία θα διέφευγε με έλεγχο μόνο καρωτίδων.
- Η μεμονωμένη στεφανιαία νόσος ήταν σπάνια (έως 9,3% στους άνδρες, 5,0% στις γυναίκες). Το 82,0% όσων είχαν στεφανιαία πλάκα είχαν και περιφερική.
- Στη συγχρονική ανάλυση, ο εκτιμώμενος όγκος της στεφανιαίας πλάκας ήταν κατά 4,7% μεγαλύτερος ανά έτος ηλικίας στους άνδρες και κατά 3,7% στις γυναίκες, το δε ασβέστιο στεφανιαίων κατά 8% και 5,6% αντίστοιχα. Πρόκειται για συγκρίσεις μεταξύ ηλικιών, όχι για πραγματική εξέλιξη στους ίδιους ανθρώπους.
- Το SCORE2 σε κατηγορία υψηλού κινδύνου είχε ειδικότητα 99,8% αλλά ευαισθησία μόλις 1,9% για την ανίχνευση σιωπηλής αθηροσκλήρωσης. Ακόμη και η κατηγορία μέτριου προς υψηλού κινδύνου είχε ευαισθησία 34,1%.
Γιατί είναι σημαντικό
Η σημερινή πρόληψη βασίζεται σε εκτίμηση πιθανότητας: ηλικία, φύλο, κάπνισμα, πίεση, χοληστερίνη. Ο ασθενής παίρνει στατίνη αν ο υπολογιζόμενος 10ετής κίνδυνος ξεπερνά ένα όριο. Η REACT δείχνει ότι η πιθανότητα και η πραγματικότητα αποκλίνουν, ιδίως κάτω από τα 50: ένας 35χρονος με πλάκες στις καρωτίδες και στα στεφανιαία είναι σχεδόν πάντα «χαμηλού κινδύνου» για το SCORE2, επειδή η ηλικία του βαραίνει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο στον αλγόριθμο.
Το εύρημα δεν είναι εντελώς νέο. Η ισπανική μελέτη PESA είχε βρει το 2015 υποκλινική αθηροσκλήρωση στο 63% ατόμων 40 έως 54 ετών. Στη σουηδική SCAPIS (50 έως 64 ετών) στεφανιαία αθηροσκλήρωση βρέθηκε στο 42,1%. Η REACT επεκτείνει το εύρος από τα 18 έτη, υπερδιπλασιάζει τον πληθυσμό και αποτυπώνει τη διαφορετική τροχιά ανδρών και γυναικών.
Τι δεν δείχνει η μελέτη
Η REACT είναι συγχρονική. Απαντά στο «πόσοι έχουν πλάκες σε κάθε ηλικία», όχι στο «τι θα πάθουν όσοι τις έχουν» ούτε στο «τι κερδίζουν αν θεραπευτούν». Το ότι η παρουσία πλάκας συνδέεται με μελλοντικά συμβάματα είναι γνωστό από παλαιότερες μελέτες, αλλά το κρίσιμο ερώτημα, αν η απεικονιστικά καθοδηγούμενη θεραπεία σε νέους με σιωπηλή νόσο μειώνει εμφράγματα και εγκεφαλικά, παραμένει αναπάντητο. Ακριβώς αυτό σχεδιάζεται να εξετάσει η δεύτερη φάση, REACT-PROTECT, μια μεγάλη τυχαιοποιημένη μελέτη που προγραμματίζεται να αρχίσει το 2027, με ανίχνευση μέσω φορητού υπερηχογράφου.
Κατά τη συζήτηση που ακολούθησε την παρουσίαση στο συνέδριο επισημάνθηκε ότι η ανίχνευση της σιωπηλής αθηροσκλήρωσης έχει κλινική αξία μόνο εφόσον οδηγεί σε παρεμβάσεις που βελτιώνουν την πρόγνωση. Ο επιπολασμός της πλάκας δεν ταυτίζεται με τον κίνδυνο μελλοντικών συμβαμάτων και τα σημερινά δεδομένα δεν αρκούν ακόμη για να αλλάξουν την κλινική πρακτική.
Η μελέτη έχει και περιορισμούς που αναφέρουν οι ίδιοι οι συγγραφείς: η στρωματοποιημένη στρατολόγηση σημαίνει ότι το 57,1% δεν είναι ποσοστό του γενικού πληθυσμού αλλά συγχρονική εκτίμηση, το 21,5% των συμμετεχόντων δεν είχε πλήρη απεικόνιση, και στην Ισπανία η ανοικτή πρόσκληση μπορεί να προσέλκυσε υγιέστερους από τον μέσο όρο. Κατά τους συγγραφείς αυτό μάλλον υποεκτιμά, όχι υπερεκτιμά, τον πραγματικό επιπολασμό. Με τις διαδικασίες της μελέτης συσχετίστηκαν συνολικά 115 ανεπιθύμητες ενέργειες, 10 από αυτές σοβαρές, σε 16.808 άτομα.
Υπάρχει και ο αντίλογος: η μαζική απεικόνιση υγιών ανθρώπων παράγει τυχαία ευρήματα, άγχος, επιπλέον εξετάσεις και υπερθεραπεία. Η μικρή πλάκα στη μηριαία ενός 28χρονου δεν είναι έμφραγμα σε αναμονή, και κανείς δεν γνωρίζει ακόμη αν αξίζει χορήγηση στατίνης για 50 χρόνια.
Τι λένε οι οδηγίες σήμερα
Οι ευρωπαϊκές οδηγίες πρόληψης του 2021 επιτρέπουν τη χρήση του ασβεστίου στεφανιαίων (CAC score) και της ανίχνευσης καρωτιδικής πλάκας με υπερηχογράφημα ως τροποποιητών κινδύνου, με σύσταση κατηγορίας IIb: μπορεί να εξεταστεί σε άτομα ενδιάμεσου κινδύνου, όπου η απόφαση για φαρμακευτική αγωγή είναι αμφίβολη. Η εστιασμένη ενημέρωση ESC/EAS 2025 για τη δυσλιπιδαιμία κινείται στην ίδια λογική. Το ίδιο το SCORE2 δεν είναι βαθμονομημένο κάτω από τα 40 έτη, οπότε για τους νεότερους δεν υπάρχει καν επίσημο εργαλείο εκτίμησης. Καμία οδηγία δεν συνιστά προσυμπτωματικό έλεγχο με απεικόνιση σε όλο τον πληθυσμό, και η REACT από μόνη της δεν αλλάζει αυτό. Ό,τι αλλάζει, θα αλλάξει με τη δεύτερη φάση.
Τι σημαίνει πρακτικά για τον αναγνώστη
Αν είστε κάτω από 40: η μελέτη δεν είναι λόγος να τρέξετε για αξονική στεφανιογραφία. Είναι λόγος να μετρήσετε νωρίς πίεση, LDL χοληστερίνη και λιποπρωτεΐνη(α), και να πάρετε στα σοβαρά το κάπνισμα και το βάρος. Η αθηροσκλήρωση μπορεί να αρχίσει από τη νεαρή ενήλικη ζωή και τροφοδοτείται από παράγοντες που είναι μετρήσιμοι και τροποποιήσιμοι ήδη από αυτή την ηλικία.
Αν είστε 40 έως 60 και «ενδιάμεσου κινδύνου»: εδώ η απεικόνιση έχει ήδη θέση. Ένα υπερηχογράφημα καρωτίδων ή ένα CAC score μπορεί να βοηθήσει στην απόφαση για στατίνη όταν αυτή είναι αμφίβολη. Αξίζει να το συζητήσετε αν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό πρώιμης στεφανιαίας νόσου, αυξημένη Lp(a) ή χρόνια φλεγμονώδης νόσος.
Αν είστε γυναίκα 40 έως 60 ετών: η REACT δείχνει ότι σε αυτό το διάστημα, που συμπίπτει σε μεγάλο βαθμό με την εμμηνοπαυσιακή μετάβαση, η αύξηση της αθηροσκλήρωσης είναι η πιο απότομη. Επανεκτίμηση λιπιδίων και πίεσης στα 50 δεν είναι υπερβολή.
Αν βρεθεί πλάκα: το εύρημα μπορεί να οδηγήσει σε επαναταξινόμηση του καρδιαγγειακού κινδύνου και να ενισχύσει την ένδειξη για εντατικότερη μείωση της LDL, ανάλογα με την έκταση και την εντόπιση της αθηροσκλήρωσης. Δεν σημαίνει όμως ότι κάθε μικρή υποκλινική πλάκα επιβάλλει αυτομάτως στόχους δευτερογενούς πρόληψης. Η απόφαση είναι εξατομικευμένη.
Συχνές ερωτήσεις
Ποια εξέταση δείχνει τη σιωπηλή αθηροσκλήρωση;
Το υπερηχογράφημα καρωτίδων (φθηνό, χωρίς ακτινοβολία) και το CAC score (αξονική χαμηλής δόσης, χωρίς σκιαγραφικό). Η αξονική στεφανιογραφία με σκιαγραφικό είναι πιο ακριβής αλλά δεν ενδείκνυται για προσυμπτωματικό έλεγχο ασυμπτωματικών ατόμων.
Αν το CAC score είναι μηδέν, είμαι ασφαλής;
Σε μεσήλικες και ηλικιωμένους, ένα CAC μηδέν συνδέεται με χαμηλό 10ετή κίνδυνο, αλλά η απόφαση για στατίνη εξαρτάται από τον συνολικό κίνδυνο: σε διαβήτη, κάπνισμα, πολύ υψηλή LDL ή ισχυρό οικογενειακό ιστορικό το μηδέν δεν αρκεί για αναβολή. Στους νεότερους το μηδέν είναι ακόμη λιγότερο καθησυχαστικό: στη REACT, από τους 30 έως 39 ετών που είχαν στεφανιαία πλάκα στην αξονική στεφανιογραφία, το 41,8% των ανδρών και το 48,4% των γυναικών είχαν CAC μηδέν. Η πλάκα υπάρχει πριν ασβεστωθεί. Γι’ αυτό, σύμφωνα με τους συγγραφείς, το CAC από μόνο του δεν αποκλείει πρώιμη στεφανιαία νόσο, και η καρωτίδα με υπερηχογράφημα έχει την υψηλότερη απόδοση στους νέους.
Πρέπει ένας 25χρονος με πλάκα να πάρει στατίνη;
Δεν υπάρχει ακόμη απάντηση από τυχαιοποιημένη μελέτη. Η απόφαση εξατομικεύεται με βάση την LDL, τη λιποπρωτεΐνη(α), το οικογενειακό ιστορικό και το μέγεθος της πλάκας.
Είναι άχρηστο το SCORE2;
Όχι. Είναι εργαλείο πρόβλεψης συμβαμάτων, όχι ανίχνευσης πλάκας, και δεν είναι βαθμονομημένο κάτω από τα 40. Στη REACT η κατηγορία υψηλού κινδύνου του SCORE2 είχε πολύ υψηλή ειδικότητα, αλλά εντόπιζε μόλις το 1,9% των ανθρώπων στους οποίους διαπιστώθηκε πλάκα. Η απεικόνιση συμπληρώνει, δεν αντικαθιστά.
Γιατί οι άνδρες προηγούνται;
Η διαφορά πιθανώς σχετίζεται με συνδυασμό ορμονικών, μεταβολικών και συμπεριφορικών παραγόντων. Στη REACT οι άνδρες εμφάνιζαν νωρίτερα αθηροσκλήρωση, ενώ στις γυναίκες παρατηρήθηκε απότομη αύξηση μεταξύ 40 και 60 ετών, χρονικά παράλληλη με την εμμηνοπαυσιακή μετάβαση. Επειδή όμως η μελέτη είναι συγχρονική, δεν μπορεί να αποδείξει ότι η εμμηνόπαυση προκαλεί αυτή τη μεταβολή.
Διαβάστε επίσης
Το άρθρο επιμελήθηκε ο Ηρακλής Αβραμόπουλος
Παθολόγος – Διευθυντής Παθολογικής Κλινικής, ΥΓΕΙΑ
Ιατρείο Νεαπόλεως 9, 15123 Μαρούσι,
τηλ. 2106867060, 6944881577
Βιβλιογραφία
- Bundgaard H, García-Lunar I, Kofoed KF, et al.; REACT Investigators. Prevalence of silent atherosclerosis across adult life. N Engl J Med. 2026 Aug 29. doi:10.1056/NEJMoa2609059.
- European Society of Cardiology. Early imaging of atherosclerosis identifies silent disease not captured by conventional risk assessment. Press release, ESC Congress 2026, Munich, 29 August 2026.
- Fernández-Friera L, Peñalvo JL, Fernández-Ortiz A, et al. Prevalence, vascular distribution, and multiterritorial extent of subclinical atherosclerosis in a middle-aged cohort: the PESA (Progression of Early Subclinical Atherosclerosis) study. Circulation. 2015;131(24):2104-2113.
- Bergström G, Persson M, Adiels M, et al. Prevalence of subclinical coronary artery atherosclerosis in the general population. Circulation. 2021;144(12):916-929.
- Visseren FLJ, Mach F, Smulders YM, et al. 2021 ESC Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice. Eur Heart J. 2021;42(34):3227-3337.
- Mach F, Koskinas KC, Roeters van Lennep JE, et al. 2025 Focused update of the 2019 ESC/EAS guidelines for the management of dyslipidaemias. Eur Heart J. 2025;46:4359-4378.
- Radcliffe Cardiology. ESC Congress 2026 Impact Meter, Day 2: what the data show and what cardiologists think. 30 August 2026.
