Σημείωση: Πρόκειται για ενημερωμένη και επεκταμένη έκδοση παλαιότερου άρθρου του medweb.gr (Δεκέμβριος 2022), εμπλουτισμένη με τα πιο πρόσφατα ερευνητικά δεδομένα έως τον Απρίλιο 2026, νέες θεραπευτικές επιλογές, και πρακτικές οδηγίες προς τους ασθενείς.
Τι είναι η λιπώδης διήθηση παγκρέατος
Όλοι έχουμε ακούσει για τη λιπώδη διήθηση του ήπατος — τη γνωστή «στεάτωση» ή MASLD (νέα ονομασία που αντικατέστησε την παλιά NAFLD). Λίγοι όμως γνωρίζουν ότι ένα παρόμοιο φαινόμενο συμβαίνει και στο πάγκρεας, και μάλιστα συχνά ταυτόχρονα με αυτό του ήπατος.
Η λιπώδης διήθηση παγκρέατος (διεθνώς: NAFPD — Non-Alcoholic Fatty Pancreas Disease, ή νεότερη ονομασία MAFPD — Metabolic Associated Fatty Pancreas Disease) αναφέρεται στην εναπόθεση και αντικατάσταση των φυσιολογικών παγκρεατικών κυττάρων από λιποκύτταρα και ενδοκυτταρικό λίπος. Αυτή η διεργασία:
- Είναι σχεδόν πάντα ασυμπτωματική
- Συνδέεται στενά με το μεταβολικό σύνδρομο (κοιλιακή παχυσαρκία, υπέρταση, δυσλιπιδαιμία, αντίσταση στην ινσουλίνη)
- Συχνά συνυπάρχει με λιπώδες ήπαρ
- Είναι πιο επιβαρυντική για το πάγκρεας από όσο νομίζαμε μέχρι πρόσφατα
Πόσο συχνή είναι;
Σύμφωνα με νεότερες μελέτες, ο επιπολασμός εκτιμάται:
- 20-30% του γενικού ενήλικου πληθυσμού στις δυτικές χώρες
- 40-50% σε άτομα με παχυσαρκία ή σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2
- 50-70% σε ασθενείς με βαριά μη αλκοολική λιπώδη ηπατική νόσο
- Αυξάνεται σημαντικά με την ηλικία — μπορεί να φτάσει το 50-60% των ατόμων άνω των 60 ετών
Στην Ελλάδα, με τα υψηλά ποσοστά παχυσαρκίας και διαβήτη τύπου 2, οι αριθμοί υπολογίζονται ακόμη υψηλότεροι — ίσως 3-4 εκατομμύρια ενήλικες να έχουν κάποιον βαθμό λιπώδους διήθησης παγκρέατος.
Γιατί έχει σημασία; Τι παθαίνει το πάγκρεας
Το πάγκρεας έχει δύο βασικές λειτουργίες:
- Ενδοκρινής λειτουργία: παράγει ινσουλίνη και γλυκαγόνη από τα νησίδια του Langerhans — ρυθμίζει το σάκχαρο του αίματος.
- Εξωκρινής λειτουργία: παράγει πεπτικά ένζυμα (αμυλάση, λιπάση, πρωτεάσες) που βοηθούν στην πέψη της τροφής.
Όταν εναποτίθεται λίπος στο πάγκρεας, και οι δύο αυτές λειτουργίες μπορεί να επηρεαστούν.
1. Σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2 — η κύρια συνέπεια
Είναι η πιο τεκμηριωμένη και κλινικά σημαντική συνέπεια. Πολυάριθμες μελέτες έχουν δείξει ότι:
- Τα άτομα με λιπώδες πάγκρεας έχουν 2-3 φορές υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2 σε σύγκριση με όσους δεν το έχουν.
- Το παγκρεατικό λίπος προηγείται χρόνια της εμφάνισης διαβήτη.
- Η σχέση είναι αμφίδρομη: τα άτομα με ήδη εγκαταστημένο διαβήτη τύπου 2 έχουν σημαντικά υψηλότερα ποσοστά λιπώδους διήθησης παγκρέατος.
Πώς συμβαίνει αυτό; Το συσσωρευμένο λίπος στο πάγκρεας:
- Καταλαμβάνει χώρο και αντικαθιστά τα β-κύτταρα που παράγουν ινσουλίνη
- Απελευθερώνει τοπικές φλεγμονώδεις ουσίες (κυτταροκίνες) που βλάπτουν τα νησίδια
- Προκαλεί «λιποτοξικότητα» — τα ελεύθερα λιπαρά οξέα είναι τοξικά για τα β-κύτταρα
- Συμβάλλει στην ευρύτερη αντίσταση στην ινσουλίνη
Αρχικά, ο οργανισμός αντισταθμίζει αυξάνοντας την παραγωγή ινσουλίνης (υπερινσουλιναιμία). Αυτό όμως δεν μπορεί να διατηρηθεί για πάντα. Με τον καιρό, τα β-κύτταρα «εξαντλούνται» και εμφανίζεται σακχαρώδης διαβήτης.
2. Παγκρεατίτιδα — οξεία και χρόνια
Η λιπώδης διήθηση αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης οξείας παγκρεατίτιδας και βαρύτερης πορείας όταν αυτή εμφανιστεί. Σε άτομα με ιστορικό οξείας παγκρεατίτιδας:
- Ο κίνδυνος εμφάνισης διαβήτη εντός 5 ετών είναι 15-30%.
- Σε όσους έχουν χρόνια παγκρεατίτιδα, περίπου το ένα τρίτο αναπτύσσει διαβήτη — και ο συνολικός κίνδυνος εμφάνισης διαβήτη είναι αυξημένος έως και 75%.
3. Εξωκρινής ανεπάρκεια του παγκρέατος
Λιγότερο γνωστή αλλά κλινικά σημαντική. Όταν η εξωκρινής λειτουργία επηρεαστεί, ο ασθενής μπορεί να εμφανίσει:
- Στεατόρροια (λιπαρές, δύσοσμες κενώσεις)
- Διάρροια μετά από λιπαρά γεύματα
- Δυσπεψία, μετεωρισμός
- Απώλεια βάρους χωρίς προσπάθεια
- Ανεπάρκεια λιποδιαλυτών βιταμινών (A, D, E, K)
Σε μελέτες, έως και 33% των ατόμων με σημαντική λιπώδη διήθηση παγκρέατος εμφάνισαν κάποιο βαθμό μειωμένης εξωκρινούς λειτουργίας.
4. Καρκίνος παγκρέατος — ένα επιβαρυντικός σύνδεσμος που αναδύεται
Νεότερα δεδομένα δείχνουν ότι η λιπώδης διήθηση μπορεί να συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο παγκρεατικού αδενοκαρκινώματος (PDAC) — του πιο επιθετικού καρκίνου του πεπτικού. Η σχέση δεν είναι ακόμη τόσο σαφής όσο ο συνδυασμός κίρρωσης ήπατος και ηπατοκυτταρικού καρκινώματος, αλλά ορισμένες μελέτες δείχνουν:
- Αύξηση κινδύνου παγκρεατικού καρκίνου κατά 40-60% σε ασθενείς με σοβαρή λιπώδη διήθηση
- Πιθανός μηχανισμός: χρόνια τοπική φλεγμονή → επαγωγή κυτταρικών αλλοιώσεων → προ-καρκινικές βλάβες
- Πρόσφατες μελέτες σε παγκρεατοδωδεκαδακτυλεκτομές δείχνουν ότι η παρουσία λίπους γύρω από καρκινικά κύτταρα συνδέεται με χειρότερη πρόγνωση
Παρόλο που χρειάζονται περισσότερα δεδομένα, το ενδεχόμενο αυτό από μόνο του δικαιολογεί τη σοβαρή αντιμετώπιση της λιπώδους διήθησης.
5. Καρδιαγγειακός κίνδυνος
Εφόσον η λιπώδης διήθηση παγκρέατος είναι μέρος του ευρύτερου μεταβολικού συνδρόμου, σχετίζεται με:
- Αυξημένο κίνδυνο εμφράγματος του μυοκαρδίου
- Αυξημένο κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου
- Αρτηριακή υπέρταση
- Δυσλιπιδαιμία (κυρίως υψηλά τριγλυκερίδια και χαμηλή HDL)
- Λιπώδη διήθηση ήπατος (συνύπαρξη στο 80-90% των περιπτώσεων)
Παράγοντες κινδύνου: ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο
Οι κύριοι παράγοντες που προδιαθέτουν στη λιπώδη διήθηση παγκρέατος είναι:
- Παχυσαρκία, ιδιαίτερα κοιλιακή/σπλαγχνική (η περιφέρεια μέσης μετράει περισσότερο από τον δείκτη μάζας σώματος)
- Σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2 ή προδιαβήτης
- Μεταβολικό σύνδρομο (συνδυασμός υπέρτασης, δυσλιπιδαιμίας, υπεργλυκαιμίας, κοιλιακής παχυσαρκίας)
- Δυσλιπιδαιμία — κυρίως υψηλά τριγλυκερίδια
- Ηλικία — ο κίνδυνος αυξάνεται μετά τα 50
- Λιπώδης διήθηση ήπατος που ήδη υπάρχει
- Καθιστική ζωή
- Αλκοόλ (αν και ηπιότερη επίδραση από ό,τι στο ήπαρ)
- Γενετικοί παράγοντες
- Ορισμένα φάρμακα (μακροχρόνια κορτικοστεροειδή, αντιρετροϊκά)
- Ορισμένα σπάνια σύνδρομα όπως κυστική ίνωση, σύνδρομο Shwachman-Diamond
Πώς διαγιγνώσκεται
Δεν υπάρχει ειδική εξέταση αίματος για τη λιπώδη διήθηση παγκρέατος. Η αμυλάση και η λιπάση συνήθως είναι φυσιολογικές. Η διάγνωση γίνεται κυρίως μέσω απεικονιστικών εξετάσεων:
Υπερηχογράφημα κοιλίας
Συχνά είναι η εξέταση που πρώτη ανιχνεύει το πρόβλημα — συνήθως ως τυχαίο εύρημα όταν γίνεται ο υπέρηχος για κάποια άλλη αιτία (π.χ. πέτρες χολής, ερμηνεία ηπατικών ενζύμων). Ο ακτινολόγος μπορεί να αναφέρει:
- «Υπερηχογενές πάγκρεας»
- «Στεατωτική εμφάνιση παγκρέατος»
- «Εικόνα συμβατή με λιπώδη διήθηση»
Είναι η πρώτης γραμμής εξέταση, χωρίς ακτινοβολία, αλλά εξαρτάται από τον χειριστή και μπορεί να μην είναι ακριβής.
Αξονική τομογραφία (CT)
Επιτρέπει αντικειμενική ποσοτική εκτίμηση — μέτρηση της πυκνότητας του παγκρέατος σε σύγκριση με τη σπλήνα.
Μαγνητική τομογραφία (MRI) με ειδικές τεχνικές
Είναι η ακριβέστερη μέθοδος σήμερα. Η τεχνική MR-PDFF (Proton Density Fat Fraction) μετράει με ακρίβεια το ποσοστό λίπους στο πάγκρεας. Χρησιμοποιείται κυρίως σε ερευνητικό επίπεδο, αλλά διατίθεται και κλινικά σε εξειδικευμένα κέντρα.
Ενδοσκοπικός υπέρηχος (EUS)
Χρησιμοποιείται κυρίως όταν υπάρχουν επιπλέον ευρήματα ή αν εξετάζεται κάτι ύποπτο για κακοήθεια.
Συμπτώματα — συνήθως κανένα
Στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων, η λιπώδης διήθηση παγκρέατος είναι εντελώς ασυμπτωματική. Αυτή είναι και η μεγαλύτερη πρόκληση: ο ασθενής δεν έχει κανέναν λόγο να συμβουλευτεί γιατρό, και η διάγνωση γίνεται τυχαία σε υπέρηχο που έγινε για άλλο σκοπό.
Όταν υπάρχουν συμπτώματα, αυτά συνήθως οφείλονται σε:
- Ταυτόχρονη παγκρεατική επιβάρυνση (π.χ. ήπιες, υποτροπιάζουσες παγκρεατίτιδες)
- Εξωκρινή ανεπάρκεια: στεατόρροια, μετεωρισμός, διάρροια
- Συνυπάρχουσες παθήσεις: συμπτώματα διαβήτη (πολυουρία, πολυδιψία, κόπωση), συμπτώματα δυσλιπιδαιμίας
Θεραπεία: τα ΚΑΛΑ ΝΕΑ — είναι ανατρέψιμη
Σε αντίθεση με πολλά άλλα νοσήματα, η λιπώδης διήθηση παγκρέατος είναι σε μεγάλο βαθμό αναστρέψιμη όταν αντιμετωπιστούν οι αίτιες που την προκαλούν.
1. Απώλεια βάρους — το θεμέλιο
Η μείωση του σωματικού βάρους κατά 5-10% μπορεί να μειώσει σημαντικά το παγκρεατικό λίπος και:
- Να μειώσει τον κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη
- Να βελτιώσει την έκκριση ινσουλίνης
- Να αυξήσει τον λειτουργικό όγκο του παγκρέατος
- Να βελτιώσει παράλληλα και τη λιπώδη διήθηση του ήπατος
Πρόσφατη μεγάλη μελέτη έδειξε ότι ασθενείς με προδιαβήτη και λιπώδες πάγκρεας που έχασαν 7-10% του βάρους τους μείωσαν τον κίνδυνο εξέλιξης σε διαβήτη κατά περισσότερο από 50% σε διάστημα 3 ετών.
2. Μεσογειακή διατροφή
Η ελληνική μεσογειακή διατροφή — πλούσια σε ελαιόλαδο, ψάρια, λαχανικά, όσπρια, ξηρούς καρπούς και φτωχή σε επεξεργασμένα σάκχαρα και κορεσμένα λίπη — μειώνει αποδεδειγμένα τόσο το παγκρεατικό όσο και το ηπατικό λίπος.:
- Εξαιρετικά παρθένο ελαιόλαδο (πολυφαινόλες με αντιφλεγμονώδη δράση)
- Λιπαρά ψάρια πλούσια σε ω-3 (σαρδέλα, σκουμπρί, σολομός)
- Ξηροί καρποί (καρύδια, αμύγδαλα)
- Λαχανικά πλούσια σε φυτικές ίνες
- Όσπρια
Παράλληλα, να μειωθούν τα:
- Επεξεργασμένα σάκχαρα και αναψυκτικά
- Λευκό αλεύρι (ψωμί, ζυμαρικά)
- Επεξεργασμένα κρέατα (αλλαντικά, κονσέρβες)
- Τηγανητά
- Μεγάλες ποσότητες αλκοόλ
3. Άσκηση
Η συστηματική σωματική δραστηριότητα ανεξάρτητα από την απώλεια βάρους μειώνει το παγκρεατικό λίπος μέσω:
- Βελτίωσης της ευαισθησίας στην ινσουλίνη
- Μείωσης της σπλαγχνικής λιπαποθήκευσης
- Βελτίωσης του λιπιδαιμικού προφίλ
Προτεινόμενη συνταγή: 150 λεπτά μέτριας έντασης αερόβιας άσκησης την εβδομάδα + 2 φορές την εβδομάδα ασκήσεις ενδυνάμωσης. Πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι η ποικιλία στις δραστηριότητες (περπάτημα, κολύμπι, βάρη, παιχνίδια με ρακέτα) είναι ακόμη πιο αποτελεσματική.
4. Νεότερα φάρμακα — η επανάσταση των GLP-1 αγωνιστών
Τα νέα φάρμακα της κατηγορίας GLP-1 αγωνιστών (σεμαγλουτίδη/Ozempic, Wegovy) και διπλών αγωνιστών GLP-1/GIP (τιρζεπατίδη/Mounjaro, Zepbound) έχουν φέρει επανάσταση.:
- Μειώνουν δραστικά το παγκρεατικό και ηπατικό λίπος
- Βελτιώνουν τη λειτουργία των β-κυττάρων
- Μπορεί να καθυστερήσουν ή να αποτρέψουν την εξέλιξη σε διαβήτη
- Σε ορισμένους ασθενείς οδηγούν σε πραγματική ύφεση του διαβήτη τύπου 2
Η χορήγηση γίνεται μόνο με ιατρική συνταγή και υπό παρακολούθηση, σε επιλεγμένους ασθενείς.
5. Βαριατρική χειρουργική
Σε ασθενείς με σοβαρή παχυσαρκία (ΔΜΣ ≥35 με συνοδά νοσήματα ή ≥40), η μεταβολική/βαριατρική χειρουργική (γαστρικό μανίκι, gastric bypass) προκαλεί δραματική μείωση του παγκρεατικού και ηπατικού λίπους και συχνά οδηγεί σε ύφεση του διαβήτη.
6. Διαχείριση συνοδών παραγόντων
- Χοληστερίνη/τριγλυκερίδια: όπου χρειάζονται φάρμακα (στατίνες, φιμπράτες)
- Αρτηριακή υπέρταση: σωστός έλεγχος
- Σάκχαρο: αν υπάρχει ήδη διαβήτης, σωστή ρύθμιση με τα κατάλληλα φάρμακα
- Διακοπή καπνίσματος
Πότε πρέπει να δείτε γιατρό;
Επικοινωνήστε με τον παθολόγο σας εάν:
- Στον υπέρηχο κοιλίας αναφέρθηκε «υπερηχογενές πάγκρεας» ή «λιπώδης διήθηση παγκρέατος»
- Έχετε παχυσαρκία και διαβήτη στο οικογενειακό σας περιβάλλον (αυξημένος κίνδυνος)
- Έχετε μεταβολικό σύνδρομο (κοιλιακή παχυσαρκία, υψηλή πίεση, υψηλή χοληστερίνη/τριγλυκερίδια)
- Έχετε λιπώδες ήπαρ που έχει ήδη διαγνωστεί (ψάξτε και για το πάγκρεας)
- Παρουσιάζετε ανεξήγητη απώλεια βάρους, λιπαρές κενώσεις ή χρόνια διάρροια
- Είχατε επεισόδιο οξείας παγκρεατίτιδας
Συχνές ερωτήσεις (FAQ)
Είναι κάτι σοβαρό η λιπώδης διήθηση παγκρέατος; Από μόνη της και σε αρχικά στάδια συνήθως όχι — δεν προκαλεί άμεσα συμπτώματα. Όμως αποτελεί σημαντικό προδιαθεσικό παράγοντα για διαβήτη, παγκρεατίτιδα και πιθανώς για καρκίνο παγκρέατος. Πρέπει να αντιμετωπίζεται σοβαρά ως «καμπανάκι» μεταβολικής υγείας.
Μπορώ να την αναστρέψω εντελώς; Σε πολλές περιπτώσεις, ναι. Ιδιαίτερα αν είναι σε αρχικό στάδιο και δεν έχουν προκύψει επιπλοκές. Η απώλεια 5-10% του βάρους, η μεσογειακή διατροφή και η συστηματική άσκηση μπορούν να μειώσουν δραστικά ή και να εξαφανίσουν το παγκρεατικό λίπος.
Συνδέεται με τη λιπώδη διήθηση του ήπατος; Πολύ στενά. Στο 80-90% των περιπτώσεων συνυπάρχουν. Διαβάστε αναλυτικά γιατί η λιπώδης διήθηση του ήπατος δεν είναι αθώα — και πώς συνδέεται με τον καρδιαγγειακό κίνδυνο.
Πρέπει να αλλάξω τη διατροφή μου εντελώς; Δεν χρειάζεται «εξτρεμισμός». Η ελληνική μεσογειακή διατροφή είναι από τις καλύτερες στον κόσμο για αυτό το σκοπό. Απλά πρέπει να μειώσετε τα επεξεργασμένα τρόφιμα και τα σάκχαρα, και να ενισχύσετε τα φρέσκα φρούτα, λαχανικά, ψάρια και ελαιόλαδο.
Χρειάζομαι φάρμακο; Όχι απαραίτητα. Σε πολλές περιπτώσεις αρκούν οι αλλαγές τρόπου ζωής. Σε ασθενείς με σοβαρή παχυσαρκία ή ήδη εγκαταστημένο προδιαβήτη/διαβήτη, ο γιατρός σας μπορεί να εξετάσει την ένταξη φαρμάκων όπως μετφορμίνη ή GLP-1 αγωνιστές — είτε σε ενέσιμη μορφή είτε πλέον σε χάπι όπως η από στόματος σεμαγλουτίδη.
Πόσο συχνά πρέπει να ελέγχομαι; Αν έχει διαγνωστεί λιπώδης διήθηση παγκρέατος, ένας ετήσιος έλεγχος με γενική αίματος, σάκχαρο νηστείας, HbA1c, λιπιδαιμικό προφίλ, ηπατικά ένζυμα και υπέρηχος κοιλίας είναι λογική προσέγγιση. Σε άτομα υψηλού κινδύνου ίσως χρειαστεί συχνότερα.
Επηρεάζει την πέψη μου; Συνήθως όχι. Σε προχωρημένες περιπτώσεις μπορεί να προκαλέσει εξωκρινή ανεπάρκεια με στεατόρροια και μετεωρισμό — αλλά αυτό αφορά μειονότητα ασθενών.
Έχει σχέση με το αλκοόλ; Λιγότερη απ’ ό,τι το λιπώδες ήπαρ. Όμως η μέτρια έως υψηλή κατανάλωση αλκοόλ επιδεινώνει τη λιπώδη διήθηση και αυξάνει τον κίνδυνο παγκρεατίτιδας. Συνιστάται μετριασμός ή διακοπή.
Συμπερασματικά
Η λιπώδης διήθηση του παγκρέατος είναι μια «σιωπηλή» πάθηση που επηρεάζει εκατομμύρια ανθρώπους και μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές επιπλοκές — κυρίως σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2. Η καλή είδηση είναι ότι, σε αντίθεση με πολλά άλλα χρόνια νοσήματα, είναι σε μεγάλο βαθμό αναστρέψιμη μέσω αλλαγών στον τρόπο ζωής και — όπου χρειάζεται — με τις νέες θεραπευτικές επιλογές.
Αν στις εξετάσεις σας αναφέρθηκε «λιπώδης διήθηση παγκρέατος» ή «υπερηχογενές πάγκρεας», μην το αγνοήσετε. Συμβουλευτείτε τον παθολόγο σας για να αξιολογήσετε τους παράγοντες κινδύνου σας και να σχεδιάσετε ένα εξατομικευμένο πλάνο πρόληψης. Η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί να σας γλιτώσει από χρόνιες επιπλοκές που θα ήταν δύσκολο να αντιμετωπιστούν στο μέλλον.
Ηρακλής Αβραμόπουλος
Διευθυντής Παθολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Υγεία
Ιατρείο: Νεαπόλεως 9 Μαρούσι 15123
Τηλ: 6944881577, 210 6867060
Βιβλιογραφία
- Smits MM, van Geenen EJM. The clinical significance of pancreatic steatosis. Nat Rev Gastroenterol Hepatol 2011; 8:169–177.
- Wagner R, Eckstein SS, Yamazaki H, et al. Metabolic implications of pancreatic fat accumulation. Nat Rev Endocrinol 2022; 18:43–54.
- Truong E, Noureddin M. The interplay between nonalcoholic fatty liver disease and pancreatic steatosis. Clin Liver Dis 2023; 27:519–531.
- Della Pepa G, Brandolini A, Battarino A, et al. Pancreatic fat and β-cell dysfunction: a comprehensive review. Nutr Metab Cardiovasc Dis 2024; 34:1–12.
- Petrov MS, Taylor R. Intra-pancreatic fat deposition: bringing hidden fat to the fore. Nat Rev Gastroenterol Hepatol 2022; 19:153–168.
- Wong VW, Wong GL, Yeung DK, et al. Fatty pancreas, insulin resistance, and β-cell function: a population study using fat-water magnetic resonance imaging. Am J Gastroenterol 2014; 109:589–597.
- Khoury T, Asombang AW, Berzin TM, et al. The clinical implications of fatty pancreas: a concise review. Dig Dis Sci 2017; 62:2658–2667.
- Romana BS, Chela H, Dailey FE, et al. Non-alcoholic fatty pancreas disease (NAFPD): a silent spectator or culprit. Curr Diabetes Rev 2018; 14:401–408.
- Singh RG, Yoon HD, Wu LM, et al. Ectopic fat accumulation in the pancreas and its clinical relevance: A systematic review, meta-analysis, and meta-regression. Metabolism 2017; 69:1–13.
- Tariq H, Nayudu S, Akella S, et al. Non-alcoholic fatty pancreatic disease: a review of literature. Gastroenterology Res 2016; 9:87–91.
- Fujita Y, Kozawa J, Iwahashi H, et al. Association of fatty pancreas with pancreatic endocrine and exocrine function. PLOS ONE 2018; 13:e0204933.
