Ψευδοθεραπείες: πλασμαφαίρεση, ομοιοπαθητική, αποτοξίνωση, βιοσυντονισμός. Τι έχει αποδείξεις και τι όχι

Τα τελευταία χρόνια αναπτύσσεται μια μεγάλη αγορά «θεραπειών» που υπόσχονται αντιγήρανση, αποτοξίνωση, ενίσχυση του ανοσοποιητικού ή γενική «αναζωογόνηση» σε ανθρώπους χωρίς συγκεκριμένη νόσο. Καθιερωμένες ιατρικές πράξεις, ενδοφλέβιες εγχύσεις, ορμόνες, συμπληρώματα και εργαστηριακές εξετάσεις αποσπώνται από τις πραγματικές τους ενδείξεις και μετατρέπονται σε προϊόντα ευεξίας, με εντυπωσιακές υποσχέσεις αλλά χωρίς αντίστοιχα δεδομένα.

Δεν είναι όλες οι παρεμβάσεις ίδιες. Ορισμένες είναι πραγματικές θεραπείες όταν χρησιμοποιούνται για συγκεκριμένη πάθηση, άλλες προσφέρουν περιορισμένη ανακούφιση συμπτωμάτων και άλλες δεν έχουν καμία επιστημονική βάση. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν μια μέθοδος λέγεται «συμβατική», «φυσική» ή «ολιστική», αλλά αν υπάρχει σαφής διάγνωση, τεκμηριωμένη ένδειξη, κλινικά σημαντικό όφελος και αποδεκτή σχέση οφέλους προς κίνδυνο.

Ο μεγάλος όγκος δημοσιεύσεων δεν ισοδυναμεί με ισχυρή τεκμηρίωση. Σε πρόσφατη χαρτογράφηση 2.719 συστηματικών ανασκοπήσεων για παραδοσιακές θεραπείες, το 93,9% αξιολογήθηκε ως «κριτικά χαμηλής» μεθοδολογικής ποιότητας. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι όλες οι μέθοδοι είναι άχρηστες. Δείχνει ότι κάθε παρέμβαση πρέπει να κρίνεται χωριστά, για συγκεκριμένη ένδειξη και με βάση την ποιότητα των δεδομένων [1].

Πλασμαφαίρεση: πραγματική θεραπεία, με συγκεκριμένες ενδείξεις

Στη θεραπευτική ανταλλαγή πλάσματος το αίμα περνά από ειδικό μηχάνημα, τα κύτταρα επιστρέφουν στον ασθενή και μεγάλο μέρος του πλάσματος απομακρύνεται και αντικαθίσταται με διάλυμα λευκωματίνης ή πλάσμα δότη. Η δοτική πλασμαφαίρεση και οι εκλεκτικές τεχνικές, όπως η αφαίρεση λιποπρωτεϊνών, είναι διαφορετικές διαδικασίες [2].

Η μέθοδος δεν «καθαρίζει» γενικά το αίμα. Στόχος της είναι η ταχεία μείωση συγκεκριμένων παθογόνων συστατικών του πλάσματος, όπως παθολογικά αντισώματα, ανοσοσυμπλέγματα ή παραπρωτεΐνες. Μαζί τους απομακρύνονται και φυσιολογικά συστατικά, όπως ανοσοσφαιρίνες και παράγοντες πήξης. Επειδή ο οργανισμός συνεχίζει να παράγει τον παθολογικό παράγοντα, το αποτέλεσμα είναι συχνά προσωρινό και η πλασμαφαίρεση αποτελεί μέρος μιας συνολικότερης θεραπείας [2].

Οι ενδείξεις της ταξινομούνται από την Αμερικανική Εταιρεία Αφαίρεσης (ASFA), με τελευταία έκδοση οδηγιών το 2023. Θεραπεία πρώτης γραμμής αποτελεί σε παθήσεις όπως η θρομβωτική θρομβοπενική πορφύρα, το σύνδρομο Guillain-Barré, η μυασθενική κρίση, η νόσος από αντισώματα κατά της βασικής μεμβράνης των σπειραμάτων και το σύνδρομο υπεργλοιότητας. Σε αυτούς τους ασθενείς μπορεί να είναι σωτήρια [2].

Η διαδικασία δεν είναι ακίνδυνη. Τα κιτρικά ως αντιπηκτικό προκαλούν υπασβεστιαιμία, ενώ μπορεί να εμφανιστούν υπόταση, αλλεργικές αντιδράσεις, διαταραχές πήξης και επιπλοκές της φλεβικής πρόσβασης. Σε σειρά 4.857 συνεδριών καταγράφηκαν ανεπιθύμητα συμβάματα στο 4,8%, στη μεγάλη πλειονότητα ήπια, ενώ οι σοβαρές αντιδράσεις (αρρυθμίες, αναφυλαξία, καρδιακή ανακοπή) είναι σπάνιες αλλά περιγεγραμμένες. Γι’ αυτό απαιτούνται κλινική και καρδιολογική εκτίμηση με ηλεκτροκαρδιογράφημα πριν από τη διαδικασία, εκπαιδευμένο προσωπικό, συνεχής παρακολούθηση και δυνατότητα άμεσης ανάνηψης [3]. Όποιος περιγράφει την πλασμαφαίρεση ως θεραπεία «χωρίς παρενέργειες και αντενδείξεις» είτε δεν τη γνωρίζει είτε παραπλανά.

Πλασμαφαίρεση για «αποτοξίνωση» ή αντιγήρανση

Σε κέντρα ευεξίας η πλασμαφαίρεση προβάλλεται ως «καθαρισμός του αίματος», «απομάκρυνση τοξινών» ή «ανανέωση πλάσματος». Το ότι χρησιμοποιείται το ίδιο μηχάνημα με τα νοσοκομεία δεν κάνει την εφαρμογή τεκμηριωμένη. Μια θεραπεία κρίνεται από την ένδειξη, όχι από την τεχνική.

Οι ισχυρισμοί περί αποτοξίνωσης δεν κατονομάζουν ποτέ ποια τοξίνη υπάρχει, πώς τεκμηριώθηκε η έκθεση, σε ποια συγκέντρωση και αν η διαδικασία τη μειώνει με τρόπο που βελτιώνει την υγεία. Η αφαίρεση μέρους του πλάσματος δεν ισοδυναμεί με στοχευμένη απομάκρυνση μιας αόριστης «τοξικότητας». Όταν λοιπόν η πλασμαφαίρεση πωλείται σε υγιή άνθρωπο ως «αποτοξίνωση», χωρίς συγκεκριμένη τοξική έκθεση ή αναγνωρισμένη ένδειξη, ο ισχυρισμός περί «αποτοξίνωσης» αποτελεί παραπλανητική πρακτική ως προς το υποσχόμενο όφελος: υπόσχεται ένα όφελος που δεν έχει καν οριστεί ή αποδειχθεί, ενώ εκθέτει τον άνθρωπο στους πραγματικούς κινδύνους μιας επεμβατικής εξωσωματικής διαδικασίας [2,3,15]. Αυτό είναι εντελώς διαφορετικό από τη χρήση εξωσωματικών μεθόδων σε σοβαρή δηλητηρίαση από συγκεκριμένη ουσία, μετά από τοξικολογική εκτίμηση.

Η υπόθεση της αντιγήρανσης προήλθε από πειράματα σε ποντίκια: η αντικατάσταση του μισού πλάσματος γερασμένων ζώων με λευκωματίνη και ορό βελτίωσε μοριακούς δείκτες σε μυς, ήπαρ και εγκέφαλο. Το 2025 δημοσιεύτηκαν δύο μικρές ανθρώπινες μελέτες με αντικρουόμενα αποτελέσματα. Μια τυχαιοποιημένη μελέτη σε 42 άτομα άνω των 50 ετών, χρηματοδοτούμενη από εταιρεία που πωλεί την υπηρεσία, ανέφερε μείωση «βιολογικής ηλικίας» κατά 2,6 έτη σε επιγενετικά ρολόγια, κυρίως όταν συνδυάστηκε με ενδοφλέβια ανοσοσφαιρίνη. Αντίθετα, τσεχική μελέτη επαναλαμβανόμενης πλασμαφαίρεσης σε υγιείς εθελοντές δεν βρήκε επιγενετική αναζωογόνηση και σε ορισμένους δείκτες κατέγραψε επιτάχυνση. Και οι δύο μέτρησαν εργαστηριακούς δείκτες, όχι νόσηση, λειτουργική ικανότητα ή επιβίωση. Η μεταβολή ενός «βιολογικού ρολογιού» δεν είναι απόδειξη κλινικής ωφέλειας [4–6].

Διαφορετική πρακτική είναι η έγχυση πλάσματος νεαρών δοτών. Ο FDA προειδοποιεί ότι δεν έχει αποδεδειγμένο όφελος για τη γήρανση ή την άνοια και συνοδεύεται από τους κινδύνους των προϊόντων πλάσματος: αλλεργικές αντιδράσεις, υπερφόρτωση κυκλοφορίας, οξεία πνευμονική βλάβη, λοιμώξεις [7].

Ομοιοπαθητική: τι δείχνουν οι μελέτες

Η ομοιοπαθητική βασίζεται στις αρχές ότι «το όμοιο θεραπεύει το όμοιο» και ότι μια ουσία γίνεται ισχυρότερη όσο αραιώνεται. Καμία από τις δύο δεν έχει αποδεκτό βιολογικό μηχανισμό. Η αξιολόγηση του αυστραλιανού NHMRC το 2015 δεν βρήκε αξιόπιστη απόδειξη αποτελεσματικότητας για καμία πάθηση. Η νεότερη αξιολόγηση του 2024 εντόπισε σήματα χαμηλής βεβαιότητας σε λίγες εκβάσεις, αλλά κατέληξε σε μικρό ή μηδενικό όφελος για τις περισσότερες. Το Συμβούλιο των Ευρωπαϊκών Ακαδημιών Επιστημών (EASAC) δήλωσε το 2017 ότι οι ισχυρισμοί της είναι επιστημονικά αβάσιμοι [8–10].

Σε αραίωση 30C η αναλογία είναι 1 προς 10⁶⁰, οπότε δεν απομένει ούτε ένα μόριο της αρχικής ουσίας. Αυτό ισχύει για τα πολύ αραιωμένα προϊόντα, όχι για κάθε σκεύασμα που λέγεται «ομοιοπαθητικό»: ορισμένα περιέχουν μετρήσιμα δραστικά συστατικά, αλκοόλη ή προσμίξεις. Ο σοβαρότερος κίνδυνος είναι η καθυστέρηση της διάγνωσης, η διακοπή αποτελεσματικής θεραπείας ή η χρήση της αντί εμβολιασμών.

«Ολιστική», «λειτουργική» και «ολοκληρωμένη» ιατρική: δεν είναι το ίδιο

Η συνεκτίμηση σωματικής και ψυχικής υγείας, τρόπου ζωής και κοινωνικού περιβάλλοντος είναι μέρος της καλής ιατρικής. Η «ολοκληρωμένη ιατρική» μπορεί να περιγράφει τον συντονισμό της συμβατικής θεραπείας με συμπληρωματικές παρεμβάσεις που έχουν στοιχεία, όπως η άσκηση, η ψυχολογική υποστήριξη ή ο βελονισμός για ορισμένους πόνους.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν οι ασαφείς όροι προσδίδουν κύρος σε μη επικυρωμένες εξετάσεις και διαγνώσεις: εκτεταμένα «πακέτα» εξετάσεων χωρίς ένδειξη, τεστ τροφικών IgG, αναλύσεις τριχών, «τοξίνες» και «ορμονικές ανισορροπίες» χωρίς κριτήρια, ακολουθούμενα από πώληση συμπληρωμάτων. Η «επινεφριδιακή κόπωση» δεν έχει διαγνωστικά κριτήρια και δεν αναγνωρίζεται από την Ενδοκρινολογική Εταιρεία [11]. Η πραγματική επινεφριδιακή ανεπάρκεια είναι σοβαρή νόσος με συγκεκριμένο έλεγχο. Ομοίως, η αυξημένη εντερική διαπερατότητα είναι υπαρκτό εύρημα σε ορισμένα νοσήματα, αλλά το εμπορικό «διαρρέον έντερο» ως εξήγηση κάθε συμπτώματος δεν είναι διάγνωση.

Ενδοφλέβιοι οροί, όζον, χηλίωση

Η ενδοφλέβια οδός δεν κάνει μια ουσία θεραπευτική. Σε άτομα χωρίς αφυδάτωση, δυσαπορρόφηση ή τεκμηριωμένη έλλειψη, τα «κοκτέιλ» βιταμινών, η γλουταθειόνη και το NAD+ δεν έχουν κλινικό όφελος. Κάθε φλεβοκαθετήρας ενέχει κίνδυνο φλεβίτιδας και λοίμωξης, ενώ οι υψηλές δόσεις ενδοφλέβιας βιταμίνης C έχουν συσχετιστεί με οξαλική νεφροπάθεια και αιμόλυση σε έλλειψη G6PD.

Οζονοθεραπεία. Το όζον είναι ισχυρό οξειδωτικό αέριο. Ο αμερικανικός κανονισμός το χαρακτηρίζει τοξικό, χωρίς γνωστή χρήσιμη ιατρική εφαρμογή. Η ενδοφλέβια χορήγηση και η οζονωμένη αυτοαιμοθεραπεία έχουν συνδεθεί με εμβολή αερίου, νευρολογική βλάβη και θάνατο [12,13].

Χηλική θεραπεία. Έχει θέση σε επιβεβαιωμένη δηλητηρίαση από συγκεκριμένο μέταλλο, με εργαστηριακή παρακολούθηση. Ως «καθαρισμός των αρτηριών» δεν αποτελεί καρδιαγγειακή θεραπεία: η TACT2, σε 959 διαβητικούς μετά από έμφραγμα, δεν έδειξε καμία μείωση συμβαμάτων (35,6% έναντι 35,7% με εικονικό φάρμακο). Η λανθασμένη χορήγηση EDTA προκαλεί νεφρική βλάβη και θανατηφόρα υπασβεστιαιμία [14].

Ακτινοβόληση αίματος με λέιζερ ή υπεριώδες. Μικρές, ετερογενείς μελέτες που δεν θεμελιώνουν ένδειξη. Δεν «αποτοξινώνουν» το αίμα ούτε ενισχύουν το ανοσοποιητικό.

Εμπορικά «μεταβολομικά προφίλ»

Η μεταβολομική είναι έγκυρη εργαστηριακή και ερευνητική τεχνολογία, με ορισμένες καθιερωμένες εφαρμογές, κυρίως στη διάγνωση κληρονομικών μεταβολικών νοσημάτων. Δεν σημαίνει όμως ότι κάθε εμπορικό πάνελ εκατοντάδων μεταβολιτών έχει διαγνωστική αξία. Η χρήση τέτοιων εξετάσεων σε υγιείς για τον εντοπισμό «τοξινών», «βιολογικής ηλικίας», τροφικών δυσανεξιών ή αναγκών σε συμπληρώματα συνήθως δεν υποστηρίζεται από κατευθυντήριες οδηγίες ούτε από μελέτες που να αποδεικνύουν κλινικό όφελος. Ένα τεχνολογικά προηγμένο εργαστηριακό αποτέλεσμα μπορεί να είναι αναλυτικά εντυπωσιακό αλλά κλινικά άχρηστο.

«Αποτοξίνωση»: μια λέξη χωρίς στόχο

Στην ιατρική η αποτοξίνωση έχει συγκεκριμένο περιεχόμενο: αντιμετώπιση επιβεβαιωμένης δηλητηρίασης ή στέρησης από εξαρτησιογόνο ουσία. Η εμπορική «αποτοξίνωση» υγιών ανθρώπων δεν προσδιορίζει ποια ουσία θεωρείται τοξική, σε ποια συγκέντρωση και πώς αποδείχθηκε ότι απομακρύνθηκε. Το ήπαρ και οι νεφροί κάνουν αυτή τη δουλειά συνεχώς [15].

• Υδροθεραπεία παχέος εντέρου: χωρίς όφελος. Έχουν περιγραφεί αφυδάτωση, ηλεκτρολυτικές διαταραχές, λοιμώξεις, διάτρηση εντέρου και νεφρική βλάβη [16].
• Καφεκλύσματα: εγκαύματα, κολίτιδα, ηλεκτρολυτικές διαταραχές, σήψη και καταγεγραμμένοι θάνατοι [17].
• «Καθαρισμός από παράσιτα»: οι παρασιτώσεις δεν υπάρχουν σε όλους και δεν διαγιγνώσκονται από φωτογραφίες «σκωλήκων» στα κόπρανα, που συνήθως είναι βλέννη και υπολείμματα του ίδιου του σκευάσματος. Χρειάζονται εργαστηριακή εξέταση και ειδική θεραπεία.
• Αλκαλικό νερό, «δίαιτα pH», νερό με υδρογόνο: το pH του αίματος διατηρείται στο 7,35 έως 7,45 από πνεύμονες και νεφρούς. Η διατροφή αλλάζει το pH των ούρων, όχι του αίματος. Ο καρκίνος δεν «πεθαίνει σε αλκαλικό περιβάλλον».
• «Αποτοξίνωση» από εμβόλια, 5G ή «γραφένιο»: δεν υπάρχει τίποτα να αφαιρεθεί.

Μη επικυρωμένες διαγνωστικές μέθοδοι

Μια αναξιόπιστη εξέταση δεν είναι αθώα: προκαλεί άγχος, οδηγεί σε άσκοπες θεραπείες και στερητικές δίαιτες, καθυστερεί τη διάγνωση πραγματικής νόσου. Και κάθε ψευδοδιάγνωση ανοίγει τον δρόμο για μια ψευδοθεραπεία.

• Ιριδοσκόπηση (ιριδολογία): η θεωρία ότι η ίριδα του ματιού είναι «χάρτης» του σώματος, με κάθε τομέα της να αντιστοιχεί σε ένα όργανο, και ότι κηλίδες, γραμμές ή αλλαγές χρώματος αποκαλύπτουν νόσο, «τοξίνες» ή αδυναμία του αντίστοιχου οργάνου. Δεν υπάρχει καμία νευρική ή αγγειακή σύνδεση της ίριδας με τους νεφρούς, το ήπαρ ή το πάγκρεας, και τα σημάδια της ίριδας είναι σταθερά χαρακτηριστικά που δεν αλλάζουν με την υγεία. Σε τυφλή μελέτη οι ιριδολόγοι δεν διέκριναν ασθενείς με σοβαρή νεφρική νόσο από υγιείς [18].
• Βιοσυντονισμός και ηλεκτροδερμικές συσκευές: μηχανήματα στα οποία ο ασθενής ακουμπά την παλάμη σε μια πλάκα ή κρατά ένα ηλεκτρόδιο και ο υπολογιστής «εκτυπώνει» πολυσέλιδη διάγνωση για δυσανεξίες, τοξίνες, «επιβάρυνση οργάνων» ή «ενεργειακή κατάσταση». Στην πραγματικότητα μετρούν ηλεκτρική αντίσταση του δέρματος, που εξαρτάται από την υγρασία και την πίεση, όχι από νόσο. Καμία ανεξάρτητη επικύρωση ότι ανιχνεύουν «παθολογικές συχνότητες». Η ορολογία του βιοσυντονισμού έχει περιγραφεί ως υπόδειγμα ψευδοεπιστημονικής γλώσσας [19].
• Ανάλυση ζωντανού αίματος σε σκοτεινό πεδίο: ό,τι παρουσιάζεται ως «μύκητες», «παράσιτα» ή «όξινο αίμα» είναι τεχνουργήματα της λήψης και της παραμονής του δείγματος.
• Ανάλυση μετάλλων σε τρίχες: το ίδιο δείγμα σε έξι εμπορικά εργαστήρια έδωσε έξι διαφορετικά αποτελέσματα και έξι λίστες συμπληρωμάτων [20].
• Τεστ τροφικής δυσανεξίας IgG/IgG4: τα αντισώματα αυτά δείχνουν έκθεση και ανοχή στην τροφή, όχι δυσανεξία. Η Ευρωπαϊκή Ακαδημία Αλλεργιολογίας δηλώνει ότι δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται διαγνωστικά. Οδηγούν σε άσκοπες στερήσεις, ιδίως στα παιδιά [21].
• Θερμογραφία μαστού: δεν αντικαθιστά τη μαστογραφία. Ο FDA προειδοποιεί ότι καθυστερεί τη διάγνωση [22].
• Εφαρμοσμένη κινησιολογία: «τεστ μυϊκής δύναμης» κρατώντας ένα φιαλίδιο. Σε τυφλές συνθήκες τα αποτελέσματα είναι τυχαία.
• «Χρόνια Lyme», «συστηματική Candida», «επινεφριδιακή κόπωση» χωρίς εργαστηριακή τεκμηρίωση: οι υποκείμενες νόσοι είναι υπαρκτές, αλλά οι εμπορικές ετικέτες σε κατά τα άλλα υγιείς ανθρώπους δεν είναι διαγνώσεις.

«Ενεργειακές» και χειρωνακτικές πρακτικές

• «Κβαντική» ιατρική: ισχυρίζεται ότι τα κύτταρα και τα όργανα «δονούνται» σε συγκεκριμένες συχνότητες, ότι η νόσος είναι «διαταραχή της δόνησης» και ότι μια συσκευή ή ένας θεραπευτής μπορεί να την «επαναρρυθμίσει». Η λέξη δανείζεται το κύρος της φυσικής, αλλά η κβαντική μηχανική περιγράφει τη συμπεριφορά σωματιδίων σε υποατομική κλίμακα, όχι «ενεργειακά πεδία» ανθρώπων. Καμία «κβαντική» συσκευή δεν έχει δείξει ότι μετρά ή αλλάζει κάτι στο σώμα.
• «Σαμανική» ιατρική: βασίζεται στην ιδέα ότι η αρρώστια προέρχεται από «απώλεια ψυχής», «εισβολή πνευμάτων» ή «ενεργειακά μπλοκαρίσματα» και θεραπεύεται με τελετουργίες, τύμπανα, καπνίσματα, «ταξίδια» σε έκσταση ή ψυχοτρόπα φυτά. Ως πολιτισμική και θρησκευτική πρακτική έχει τη θέση της. Ως ιατρική πράξη, με αμοιβή, από γιατρό ή σε ιατρείο, δεν έχει καμία απόδειξη σε καμία νόσο. Οι τελετές με ψυχοτρόπα φυτά (αγιαουάσκα, ιμπογκαΐνη) έχουν προκαλέσει θανάτους από καρδιοτοξικότητα και αλληλεπιδράσεις με φάρμακα.
• «Ενεργειακή» ιατρική: ο κοινός παρονομαστής όλων των παραπάνω. Υποθέτει ένα «ζωτικό πεδίο» ή «βιοενέργεια» που ρέει σε «κανάλια» ή «τσάκρα» και ότι η νόσος είναι το μπλοκάρισμά της. Κανένα όργανο μέτρησης δεν έχει ανιχνεύσει ποτέ τέτοιο πεδίο, και οι «θεραπευτές» σε τυφλές μελέτες δεν το εντοπίζουν καλύτερα από την τύχη. Ό,τι ανακούφιση προσφέρουν οι τεχνικές αυτές οφείλεται στη χαλάρωση, στην προσοχή και στην προσδοκία, όχι στην «ενέργεια».
• Ρέικι, θεραπευτική αφή, κρύσταλλοι, ρεφλεξολογία: δεν διορθώνουν κάποιο μετρήσιμο πεδίο ούτε θεραπεύουν νόσο. Μπορεί να προσφέρουν χαλάρωση. Δεν πρέπει να αντικαθιστούν θεραπεία.
• Βελονισμός: μικρό έως μέτριο όφελος σε ορισμένους χρόνιους πόνους, με μικρή αλλά μετρήσιμη διαφορά από τον εικονικό βελονισμό. Η σύγχρονη χαρτογράφηση της βιβλιογραφίας δείχνει ότι η βεβαιότητα διαφέρει σημαντικά ανά ένδειξη και είναι υψηλή ή μέτρια μόνο για περιορισμένο αριθμό εκβάσεων. Πρόκειται για συμπληρωματική αναλγησία, όχι για θεραπεία κάθε νόσου, και πρέπει να εφαρμόζεται από εκπαιδευμένο επαγγελματία με αποστειρωμένες βελόνες [23,24].
• Βεντούζες: στοιχεία χαμηλής έως μέτριας βεβαιότητας υποδηλώνουν πιθανή βραχυπρόθεσμη ανακούφιση ορισμένων μορφών πόνου, αλλά δεν υπάρχει τεκμηρίωση υψηλής ποιότητας ούτε απόδειξη ότι «αφαιρούν τοξίνες». Η υγρή εκδοχή ενέχει κίνδυνο λοίμωξης [25].
• Χειροπρακτικοί χειρισμοί: βραχυπρόθεσμη ανακούφιση σε μη ειδική οσφυαλγία ή αυχεναλγία. Δεν θεραπεύουν άσθμα, υπέρταση ή λοιμώξεις. Οι ταχείς χειρισμοί αυχένα έχουν συσχετιστεί με διαχωρισμό τραχηλικών αρτηριών και εγκεφαλικό. Η αιτιώδης σχέση συζητείται, αλλά η Αμερικανική Καρδιολογική Εταιρεία συνιστά ενημέρωση του ασθενούς [26].
• Μαγνήτες, «ιονισμένα» βραχιόλια, γείωση, αυτοκόλλητα «προστασίας από ακτινοβολία»: εμπορικά προϊόντα χωρίς μηχανισμό δράσης.
• Κεριά αυτιών: δεν αφαιρούν κυψελίδα, προκαλούν εγκαύματα και διάτρηση τυμπάνου.
• Αλοθεραπεία («δωμάτια αλατιού»): ανεπαρκή δεδομένα. Δεν αντικαθιστά την εισπνεόμενη θεραπεία.

Βότανα και «φυσικά» σκευάσματα: το φυσικό δεν σημαίνει ακίνδυνο

Τα φυτά περιέχουν φαρμακολογικά δραστικές ουσίες. Αυτό σημαίνει ότι μπορούν να δράσουν, αλλά και να προκαλέσουν ανεπιθύμητες ενέργειες και αλληλεπιδράσεις. Πρέπει να κρίνονται με τα ίδια κριτήρια με κάθε φάρμακο.

• Αριστολοχικό οξύ: στο Βέλγιο τη δεκαετία του 1990 πάνω από 100 γυναίκες εμφάνισαν νεφροπάθεια από «βότανα αδυνατίσματος», περίπου το 70% έφτασε σε νεφρική νόσο τελικού σταδίου και πολλές ανέπτυξαν καρκίνο ουροθηλίου [27].
• Αγιουρβεδικά σκευάσματα: σε 193 προϊόντα από το διαδίκτυο, 40 (20,7%) περιείχαν μόλυβδο, υδράργυρο ή αρσενικό. Το «παραδοσιακό» δεν εγγυάται καθαρότητα [28].
• Βαλσαμόχορτο (St John’s wort): έχει δεδομένα σε ήπια κατάθλιψη, αλλά είναι ισχυρός επαγωγέας ενζύμων και ακυρώνει κυκλοσπορίνη, αντισυλληπτικά, βαρφαρίνη, αντιρετροϊκά και αντικαρκινικά. Με αντικαταθλιπτικά προκαλεί σεροτονινεργικό σύνδρομο [29].
• Μεγαδόσεις βιταμίνης D («πρωτόκολλο Coimbra»): δεκάδες χιλιάδες IU ημερησίως προκαλούν υπερασβεστιαιμία, νεφρολιθίαση, νεφρασβέστωση και νεφρική βλάβη. Οι δηλητηριάσεις από βιταμίνη D έχουν πολλαπλασιαστεί [30].
• «Βιταμίνη Β17» (αμυγδαλίνη, Laetrile): δεν είναι βιταμίνη, απελευθερώνει κυάνιο. Καμία αντικαρκινική δράση, καταγεγραμμένες θανατηφόρες δηλητηριάσεις [31].
• Νοθευμένα ή ηπατοτοξικά συμπληρώματα: κρυφά φαρμακευτικά συστατικά εντοπίζονται κυρίως σε προϊόντα αδυνατίσματος, σεξουαλικής ενίσχυσης και μυϊκής ανάπτυξης, ενώ συμπυκνωμένα εκχυλίσματα (πράσινο τσάι, kava) προκαλούν ηπατική βλάβη. Νεότερη μετα-ανάλυση προϊόντων αδυνατίσματος εκτίμησε τη διάμεση συχνότητα νοθείας με συνθετικά φάρμακα στο 37,5%, με συχνότερη τη σιβουτραμίνη [32–34].

Εναλλακτικές «θεραπείες» καρκίνου: ο κίνδυνος είναι η αντικατάσταση

Συμπληρωματικές παρεμβάσεις για πόνο, ναυτία, κόπωση ή άγχος μπορεί να έχουν θέση όταν επιλέγονται για συγκεκριμένο σύμπτωμα και συντονίζονται με την ογκολογική ομάδα. Οι ανασκοπήσεις αφορούν κυρίως εκβάσεις που αναφέρουν οι ίδιοι οι ασθενείς και δεν αποδεικνύουν θεραπεία του όγκου ή παράταση της επιβίωσης. «Εναλλακτική» είναι η θεραπεία που προτείνεται αντί για χειρουργείο, ακτινοθεραπεία ή συστηματική αγωγή. Εκεί βρίσκεται ο πραγματικός κίνδυνος [35].

• Πρωτόκολλο Gerson: χυμοί, συμπληρώματα, καφεκλύσματα. Καμία ελεγχόμενη μελέτη επιβίωσης, ηλεκτρολυτικές διαταραχές, λοιμώξεις, υποσιτισμός.
• MMS / διοξείδιο του χλωρίου: βιομηχανικό λευκαντικό για καρκίνο, λοιμώξεις και αυτισμό. Ο FDA προειδοποιεί για έμετους, σοβαρή αφυδάτωση, υπόταση, ηπατική βλάβη και απειλητικές για τη ζωή δηλητηριάσεις [36].
• «Γερμανική Νέα Ιατρική»: η θεωρία ότι ο καρκίνος είναι «ψυχική σύγκρουση» και η θεραπεία του βλάπτει. Έχει οδηγήσει σε θανάτους ασθενών που αρνήθηκαν θεραπεία.
• «Θεραπεία ενισχυμένη με ινσουλίνη» (IPT): η ιδέα ότι η ινσουλίνη επιτρέπει μικρότερες δόσεις χημειοθεραπείας δεν έχει επιβεβαιωθεί. Η υποδοσολογία αφήνει τον όγκο αθεράπευτο, η ινσουλίνη προκαλεί υπογλυκαιμία.
• Ενδοφλέβια βιταμίνη C: μία μικρή μελέτη φάσης ΙΙ σε μεταστατικό καρκίνο παγκρέατος έδωσε θετικό σήμα όταν προστέθηκε στη χημειοθεραπεία. Χρειάζεται επιβεβαίωση και δεν δικαιολογεί χρήση αντί της συμβατικής αγωγής.
• Υπερθερμία: η ελεγχόμενη τοπική υπερθερμία μελετάται σε εξειδικευμένα κέντρα μαζί με ακτινοθεραπεία. Αυτό δεν δικαιολογεί την πώληση «ολόσωμης υπερθερμίας» ως θεραπείας κάθε καρκίνου σε ιδιωτικές κλινικές του εξωτερικού με κόστος δεκάδων χιλιάδων ευρώ.
• Ιβερμεκτίνη, φενβενδαζόλη: παρατηρήσεις σε κυτταροκαλλιέργειες που δεν μεταφράστηκαν σε κλινικό αποτέλεσμα. Τα κτηνιατρικά σκευάσματα προσθέτουν κινδύνους καθαρότητας και δοσολογίας.
• Κάνναβη: βοηθά σε ναυτία από χημειοθεραπεία και ενίοτε σε πόνο ή ανορεξία. Δεν θεραπεύει τον καρκίνο.

Το τίμημα είναι μετρημένο. Σε μελέτη της αμερικανικής Εθνικής Βάσης Δεδομένων Καρκίνου, 281 ασθενείς με μη μεταστατικό καρκίνο μαστού, προστάτη, πνεύμονα ή παχέος εντέρου που επέλεξαν αποκλειστικά εναλλακτική θεραπεία συγκρίθηκαν, μετά από αντιστοίχιση, με 560 που έλαβαν συμβατική. Η εναλλακτική επιλογή συσχετίστηκε με 2,5 φορές μεγαλύτερο κίνδυνο θανάτου συνολικά και 5,68 φορές στον καρκίνο μαστού. Σε δεύτερη ανάλυση, οι χρήστες «συμπληρωματικών» μεθόδων αρνούνταν συχνότερα τμήματα της συμβατικής θεραπείας, και όταν αυτό ελήφθη υπόψη η διαφορά θνησιμότητας εξαφανίστηκε. Δηλαδή ο κίνδυνος προέρχεται από τη μη λήψη της αποτελεσματικής θεραπείας, όχι από κάθε συμπληρωματική πρακτική καθαυτή [37,38].

Αντιγήρανση, ορμόνες, βλαστοκύτταρα: η έρευνα δεν είναι θεραπεία

• Ιδιωτικές «θεραπείες με βλαστοκύτταρα» για αρθρίτιδα, Πάρκινσον, αυτισμό, σκλήρυνση κατά πλάκας ή «ανανέωση»: μη εγκεκριμένα κυτταρικά προϊόντα που μπορούν να προκαλέσουν σωματική και οικονομική βλάβη. Τρεις γυναίκες τυφλώθηκαν μόνιμα μετά από ενδοφθάλμια έγχυση κυττάρων από λίπος σε ιδιωτική κλινική. Οι εγκεκριμένες κυτταρικές θεραπείες είναι ελάχιστες και συγκεκριμένες [39,40].
• Αυξητική ορμόνη σε υγιείς ηλικιωμένους: μικρές αλλαγές στη σύσταση σώματος, καμία βελτίωση λειτουργικότητας, περισσότερα οιδήματα, αρθραλγίες, σύνδρομο καρπιαίου σωλήνα, γυναικομαστία και διαταραχές γλυκόζης [41].
• «Βιοταυτόσημες» ορμόνες: υπάρχουν εγκεκριμένα σκευάσματα οιστραδιόλης και προγεστερόνης χημικά όμοια με τις ανθρώπινες. Το πρόβλημα είναι τα εξατομικευμένα μη εγκεκριμένα παρασκευάσματα και τα εμφυτεύματα pellets, με αδιαφανή δοσολογία, όταν διαφημίζονται ως ασφαλέστερα [42].
• Κλινικές «χαμηλής τεστοστερόνης»: ο υπογοναδισμός απαιτεί συμβατά συμπτώματα και επιβεβαιωμένα χαμηλή πρωινή τεστοστερόνη σε δύο μετρήσεις, όχι διαδικτυακό ερωτηματολόγιο. Σε άνδρες χωρίς υπογοναδισμό η τεστοστερόνη δεν είναι τονωτικό και προκαλεί ερυθροκυττάρωση και υπογονιμότητα [43].
• Πεπτίδια (BPC-157, TB-500), NAD+, ραπαμυκίνη, μετφορμίνη σε υγιείς: για τα περισσότερα τα ανθρώπινα δεδομένα είναι ελάχιστα. Για τη ραπαμυκίνη υπάρχουν βραχείες ανθρώπινες δοκιμές και ορισμένα σήματα σε επιμέρους δείκτες, αλλά όχι απόδειξη ότι παρατείνει τη ζωή υγιών ανθρώπων ούτε καθιερωμένη αντιγηραντική ένδειξη. Η ραπαμυκίνη και η μετφορμίνη είναι πραγματικά φάρμακα με πραγματικές ενδείξεις, όχι πακέτο longevity [44].

Η λέξη «πειραματικό» δεν σημαίνει «πιο προηγμένο». Σημαίνει ότι δεν γνωρίζουμε αν το όφελος υπερβαίνει τον κίνδυνο. Η σωστή θέση μιας πειραματικής παρέμβασης είναι η κλινική δοκιμή, όχι το εμπορικό πακέτο ενός κέντρου ευεξίας.

Χρόνια νοσήματα: πραγματικές δυνατότητες, επικίνδυνες υποσχέσεις

• Υπέρταση: η άσκηση, η απώλεια βάρους και ο περιορισμός νατρίου έχουν τεκμηριωμένη θέση. Μεταναλύσεις μικρών δοκιμών δείχνουν μέτριες μειώσεις με παρασκευάσματα σκόρδου ή ιβίσκου, της τάξης λίγων mmHg. Δεν έχει αποδειχθεί ότι υποκαθιστούν την αγωγή ή μειώνουν εγκεφαλικά και εμφράγματα. Η διακοπή φαρμάκων «με βότανα» αφήνει την πίεση ανεξέλεγκτη.
• «Αναστροφή» διαβήτη: η ύφεση του τύπου 2 είναι υπαρκτή μετά από σημαντική απώλεια βάρους ή μεταβολική χειρουργική, ορίζεται ως HbA1c κάτω από 6,5% για τουλάχιστον τρεις μήνες χωρίς φάρμακα, και απαιτεί παρακολούθηση. Η κανέλα και η πικραγγουριά δεν την επιτυγχάνουν. Στον τύπο 1 η διακοπή ινσουλίνης οδηγεί σε κετοξέωση και θάνατο [45].
• «Ολιστική» αντιμετώπιση υπογονιμότητας: η υπογονιμότητα έχει συγκεκριμένη διερεύνηση (ορμονικός έλεγχος, σπερμοδιάγραμμα, απεικόνιση) και θεραπείες με τεκμηρίωση, από την πρόκληση ωορρηξίας έως την εξωσωματική. Τα «ειδικά σκευάσματα» που διαθέτει αποκλειστικά ένας θεραπευτής, οι δίαιτες δυσανεξίας και οι «ενεργειακοί» χειρισμοί δεν αυξάνουν τις πιθανότητες κύησης. Καθυστερούν όμως, σε ηλικίες όπου ο χρόνος είναι ο κρισιμότερος παράγοντας.
• «Θεραπεία απελευθέρωσης» (CCSVI) για σκλήρυνση κατά πλάκας: αγγειοπλαστική σφαγιτίδων που πωλήθηκε σε χιλιάδες ασθενείς. Η τυχαιοποιημένη, διπλά τυφλή μελέτη BRAVE DREAMS του ίδιου του εμπνευστή της την έδειξε αναποτελεσματική [46].
• Χηλίωση, MMS, υπερβαρικό οξυγόνο, στερητικές δίαιτες για αυτισμό: ο αυτισμός δεν είναι δηλητηρίαση. Πρόσφατη ανασκόπηση-ομπρέλα 53 αναφορών και 248 μετα-αναλύσεων δεν βρήκε τεκμηρίωση υψηλής ποιότητας για καμία από 19 συμπληρωματικές ή εναλλακτικές παρεμβάσεις, ενώ η ασφάλεια σπάνια είχε αξιολογηθεί. Ειδικά για τη χηλίωση, η ανασκόπηση Cochrane δεν βρήκε κλινικό όφελος [47,48].
• Συμπληρώματα «μνήμης» για άνοια: στη μελέτη GEM, 3.069 ηλικιωμένοι τυχαιοποιήθηκαν σε Ginkgo biloba ή εικονικό φάρμακο, χωρίς καμία διαφορά στη συχνότητα άνοιας [49]. Για «νεαρό πλάσμα» και εμπορικά σκευάσματα μνήμης δεν υπάρχει αποδεδειγμένο όφελος [7].

Τι μπορεί να κάνει ένας υγιής άνθρωπος για την υγιή γήρανση

Δεν υπάρχει θεραπεία που σταματά τη γήρανση. Υπάρχουν παρεμβάσεις με ισχυρή τεκμηρίωση ότι μειώνουν εμφράγματα, εγκεφαλικά, καρκίνο, αναπηρία και πρόωρο θάνατο: αποφυγή καπνίσματος, αερόβια άσκηση και μυϊκή ενδυνάμωση, μεσογειακή διατροφή, υγιές βάρος και μυϊκή μάζα, επαρκής ύπνος, αποφυγή υπερβολικού αλκοόλ. Και έγκαιρη ρύθμιση της αρτηριακής πίεσης, της LDL χοληστερίνης και του διαβήτη, εμβολιασμοί, προσυμπτωματικός έλεγχος ανάλογα με ηλικία και κίνδυνο. Γι’ αυτά υπάρχουν δεδομένα με πραγματικά κλινικά καταληκτικά σημεία. Για ενδοφλέβιες βιταμίνες, NAD+, «αποτοξινωτικούς» ορούς, μη εγκεκριμένα πεπτίδια ή πλασμαφαίρεση σε υγιείς δεν υπάρχει τεκμηρίωση κλινικού οφέλους.

Γιατί οι άνθρωποι εμπιστεύονται την ψευδοϊατρική;

Οι άνθρωποι δεν εμπιστεύονται τους επιτήδειους επειδή είναι αφελείς ή αμόρφωτοι. Η ψευδοϊατρική εκμεταλλεύεται αποτελεσματικά τον φόβο, την ελπίδα, την ανάγκη για έλεγχο και τα πραγματικά κενά της ιατρικής φροντίδας.

• Προσφέρει βεβαιότητα. Η επιστημονική ιατρική οφείλει να μιλά για πιθανότητες, περιορισμούς και ανεπιθύμητες ενέργειες. Ο ψευδοθεραπευτής δηλώνει ότι γνωρίζει με βεβαιότητα την αιτία και υπόσχεται λύση.
• Αφιερώνει χρόνο και δείχνει ενδιαφέρον. Πολλοί ασθενείς αισθάνονται ότι το σύστημα υγείας δεν τους ακούει. Μια μακρά συζήτηση και μια απλή εξήγηση για όλα τα συμπτώματα δημιουργούν ισχυρό δεσμό εμπιστοσύνης.
• Κατασκευάζει πρώτα τη «διάγνωση». «Τοξίνες», «παράσιτα», «ορμονική ανισορροπία», «επινεφριδιακή κόπωση» ή «μπλοκαρισμένη ενέργεια». Στη συνέχεια πωλεί τη θεραπεία για το πρόβλημα που ο ίδιος ανακάλυψε.
• Δανείζεται επιστημονικό κύρος. Ιατρικοί τίτλοι, λευκές μπλούζες, εντυπωσιακά μηχανήματα, ιδιωτικές κλινικές, συμμετοχές σε συνέδρια και επιστημονικοφανής ορολογία κάνουν έναν ατεκμηρίωτο ισχυρισμό να φαίνεται αξιόπιστος.
• Χρησιμοποιεί μαρτυρίες αντί για δεδομένα. Μια συγκινητική ιστορία ασθενούς ή η προβολή μιας διασημότητας επηρεάζει συχνά περισσότερο από μια συστηματική ανασκόπηση.
• Εκμεταλλεύεται τη φυσική πορεία των συμπτωμάτων. Πολλά προβλήματα παρουσιάζουν εξάρσεις και υφέσεις. Αν η βελτίωση ακολουθήσει μια συνεδρία, αποδίδεται στη θεραπεία ακόμη και χωρίς αιτιώδη σχέση.
• Επαναλαμβάνει συνεχώς το ίδιο μήνυμα. Τα κοινωνικά δίκτυα και οι αλγόριθμοι δημιουργούν την εντύπωση ότι μια πρακτική είναι διαδεδομένη και επομένως αποτελεσματική.
• Απευθύνεται στην απόγνωση. Όταν η πραγματική θεραπεία είναι δύσκολη, έχει ανεπιθύμητες ενέργειες ή δεν μπορεί να προσφέρει ίαση, ακόμη και ένας μορφωμένος και κριτικά σκεπτόμενος άνθρωπος γίνεται ευάλωτος σε μια ελκυστική υπόσχεση.

Οι άνθρωποι δεν αγοράζουν μόνο μια αμφίβολη θεραπεία. Αγοράζουν βεβαιότητα, ελπίδα, προσοχή και την αίσθηση ότι ανακτούν τον έλεγχο. Η ψευδοϊατρική επιτυγχάνει επειδή δίνει απλές απαντήσεις εκεί όπου η πραγματική ιατρική οφείλει να αναγνωρίζει την αβεβαιότητα. Το κύρος ενός ιατρικού τίτλου, μιας ιδιωτικής κλινικής ή ενός επιστημονικοφανούς συνεδρίου μπορεί έτσι να μετατρέψει έναν ατεκμηρίωτο ισχυρισμό σε φαινομενικά αξιόπιστη θεραπεία.

Πώς αναγνωρίζετε μια ψευδοθεραπεία και πώς προστατεύεστε

Ο σημαντικότερος έλεγχος είναι αν η συγκεκριμένη θεραπεία συνιστάται από επίσημες, σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες για τη συγκεκριμένη πάθηση και ένδειξη. Δεν αρκεί να αναφέρεται κάπου στη βιβλιογραφία ή να παρουσιάστηκε σε ένα συνέδριο. Πρέπει να εξετάζεται αν συνιστάται από αναγνωρισμένες επιστημονικές εταιρείες ή αρμόδιους οργανισμούς υγείας, με ποια ισχύ σύστασης, για ποιους ασθενείς και υπό ποιες προϋποθέσεις. Η απουσία μιας νέας θεραπείας από τις οδηγίες δεν αποδεικνύει αυτομάτως ότι είναι άχρηστη. Όταν όμως μια μέθοδος πωλείται ως καθιερωμένη και αποτελεσματική χωρίς να υποστηρίζεται από οδηγίες για τη συγκεκριμένη χρήση, αυτό αποτελεί σοβαρό προειδοποιητικό σημείο. Κανένα από τα παρακάτω σημεία δεν αρκεί μόνο του. Όταν συνυπάρχουν αρκετά, απομακρυνθείτε.

• Θεραπεύει πολλά και άσχετα προβλήματα. Μία μέθοδος για κόπωση, αρθρίτιδα, καρκίνο, άνοια και «ανοσοποιητικό» δεν θεραπεύει τίποτα.
• Ζητήστε σαφή διάγνωση. Ποια συγκεκριμένη πάθηση υπάρχει και με ποια επικυρωμένη εξέταση τεκμηριώθηκε; «Τοξίνες», «μπλοκαρισμένη ενέργεια», «όξινο αίμα», «παράσιτα» ή «δυσανεξίες» που εντοπίζονται μόνο με ιδιόκτητη συσκευή δεν αποτελούν διάγνωση.
• Ελέγξτε την ακριβή ένδειξη. Μια πράξη μπορεί να είναι επιστημονικά αποδεκτή για μια σοβαρή νόσο και εντελώς ατεκμηρίωτη όταν πωλείται σε υγιείς ως «πρόληψη», «ενίσχυση» ή «αποτοξίνωση».
• Ζητήστε μετρήσιμο κλινικό όφελος, όχι βιοδείκτες. Τι ακριβώς αναμένεται να βελτιωθεί, σε πόσους ανθρώπους και σε πόσο χρόνο; Ένα «επιγενετικό ρολόι», ένα πείραμα σε ποντίκια ή μια ανακοίνωση σε συνέδριο δεν αποδεικνύουν λιγότερη νόσηση, αναπηρία ή θνητότητα.
• Οι «αποδείξεις» είναι μαρτυρίες. Ιστορίες πελατών, διασημότητες και βίντεο «πριν και μετά» δεν διαχωρίζουν την πραγματική δράση από το placebo και τη φυσική πορεία.
• Μην συγχέετε το κύρος με την απόδειξη. Ο ιατρικός τίτλος, η λευκή μπλούζα, ένα εντυπωσιακό μηχάνημα, η συμμετοχή σε συνέδριο ή η λειτουργία μέσα σε ιδιωτική κλινική δεν αποδεικνύουν ότι η συγκεκριμένη εφαρμογή είναι αποτελεσματική.
• Υπόσχεται βέβαιο αποτέλεσμα ή απόλυτη ασφάλεια. Καμία πραγματική θεραπεία δεν δρα σε όλους και καμία επεμβατική πράξη δεν είναι ακίνδυνη. Η διαβεβαίωση ότι κάτι είναι «φυσικό» και επομένως ακίνδυνο είναι λόγος δυσπιστίας. Ζητήστε γραπτώς τους κινδύνους και τις εναλλακτικές επιλογές.
• Επικαλείται συνωμοσία. «Οι γιατροί δεν το ξέρουν», «η φαρμακοβιομηχανία το κρύβει», «απαγορευμένη θεραπεία».
• Μη διακόπτετε αποδεδειγμένη θεραπεία. Καμία συμπληρωματική πρακτική δεν πρέπει να οδηγεί σε διακοπή φαρμάκων, χειρουργείου, χημειοθεραπείας, ακτινοθεραπείας ή εμβολιασμών. Όποιος το ζητά ή αποθαρρύνει τη δεύτερη γνώμη δίνει το σοβαρότερο προειδοποιητικό σημείο.
• Πάρτε ανεξάρτητη δεύτερη γνώμη. Ρωτήστε ιατρό που δεν πουλά τη θεραπεία και δεν έχει οικονομικό συμφέρον από την απόφασή σας. Όποιος διαγιγνώσκει και πουλά αμέσως το πακέτο ή τα συμπληρώματα έχει εμφανή σύγκρουση συμφερόντων.
• Μην αποφασίζετε και μην πληρώνετε την ίδια ημέρα. Η πίεση για άμεση προκαταβολή, «ειδική τιμή» ή αγορά πακέτου συνεδριών πριν από κλινική εκτίμηση είναι εμπορική, όχι ιατρική πράξη.
• Ελέγξτε τον χώρο κάθε επεμβατικής πράξης. Για ενδοφλέβιες ή εξωσωματικές θεραπείες απαιτούνται αδειοδότηση, εκπαιδευμένο προσωπικό, κατάλληλη παρακολούθηση και δυνατότητα άμεσης αντιμετώπισης αναφυλαξίας, αρρυθμίας ή ανακοπής.
• Κρατήστε όλα τα έγγραφα. Αποδείξεις, γνωματεύσεις, έντυπα συγκατάθεσης και διαφημιστικοί ισχυρισμοί είναι απαραίτητα αν χρειαστεί καταγγελία ή διερεύνηση ανεπιθύμητου συμβάντος.

Ένας πρακτικός κανόνας είναι να ζητάτε τέσσερις απαντήσεις πριν δεχθείτε οποιαδήποτε θεραπεία: ποια ακριβώς νόσο αντιμετωπίζει, ποια επίσημη οδηγία τη συνιστά, ποιο κλινικό όφελος έχει αποδειχθεί και ποιοι είναι οι κίνδυνοι. Αν αντί για συγκεκριμένες απαντήσεις ακούσετε μαρτυρίες, θεωρίες συνωμοσίας ή πίεση να πληρώσετε αμέσως, απομακρυνθείτε.

Συχνές ερωτήσεις

Μπορεί η πλασμαφαίρεση να «αποτοξινώσει» έναν υγιή οργανισμό;

Όχι. Απομακρύνει συγκεκριμένους παθογόνους παράγοντες σε ορισμένα σοβαρά νοσήματα και, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, συγκεκριμένη ουσία σε δηλητηρίαση μετά από τοξικολογική εκτίμηση. Δεν «καθαρίζει» το αίμα υγιούς ανθρώπου από ακαθόριστες τοξίνες [2,3,15].

Η πλασμαφαίρεση γίνεται μόνο σε νοσοκομείο;

Δεν απαιτεί πάντοτε νοσηλεία, αλλά πρέπει να γίνεται σε αδειοδοτημένη, στελεχωμένη μονάδα, από εκπαιδευμένη ομάδα, με παρακολούθηση και δυνατότητα άμεσης αντιμετώπισης υπότασης, αναφυλαξίας, αρρυθμίας ή ανακοπής. Δεν είναι πράξη για χώρο ευεξίας [2,3].

Μπορεί η ομοιοπαθητική να βλάψει;

Τα πολύ αραιωμένα προϊόντα δεν περιέχουν μετρήσιμη ουσία. Δεν είναι όμως όλα τόσο αραιωμένα. Ο σημαντικότερος κίνδυνος παραμένει η καθυστέρηση της διάγνωσης, η αντικατάσταση αποτελεσματικής θεραπείας και η χρήση της αντί εμβολιασμών [8–10].

Τα συμπληρώματα διατροφής είναι κομπογιαννιτισμός;

Όχι όταν καλύπτουν τεκμηριωμένη έλλειψη ή ένδειξη: σίδηρος στη σιδηροπενία, Β12 στην ανεπάρκεια, φυλλικό οξύ στην αρχή της κύησης, βιταμίνη D σε επιλεγμένα άτομα. Σε υγιείς ενήλικες χωρίς διαπιστωμένη έλλειψη, πάντως, δεν έχει τεκμηριωθεί καθαρό όφελος από τη συστηματική λήψη πολυβιταμινών ή αντιοξειδωτικών ως προς τη συνολική θνητότητα ή τα καρδιαγγειακά συμβάματα [50].

Υπάρχει «συμπληρωματική» ιατρική που έχει θέση;

Ναι, όταν έχει συγκεκριμένο στόχο, εύλογη τεκμηρίωση και προστίθεται στη θεραπεία αντί να την αντικαθιστά: βελονισμός για ορισμένους χρόνιους πόνους, μασάζ, γιόγκα, τεχνικές ενσυνειδητότητας για άγχος [23,24,35]. Δεν θεραπεύουν τον καρκίνο, τις λοιμώξεις ή άλλα οργανικά νοσήματα.

Πώς ελέγχω αν μια θεραπεία είναι αναγνωρισμένη;

Ρωτήστε ποια ακριβώς πάθηση αντιμετωπίζει, ποιο είναι το αναμενόμενο όφελος και ποιες οι ανεπιθύμητες ενέργειες. Αναζητήστε αν υποστηρίζεται από ανεξάρτητες τυχαιοποιημένες μελέτες και κατευθυντήριες οδηγίες επιστημονικών εταιρειών για τη συγκεκριμένη ένδειξη. Όταν τα μόνα στοιχεία είναι η ιστοσελίδα της κλινικής, μαρτυρίες, πειράματα σε ζώα ή μεταβολές βιοδεικτών, δεν υπάρχει βάση για να αναλάβετε τον κίνδυνο. Ζητήστε γνώμη από ιατρό που δεν έχει οικονομικό συμφέρον από την πώληση της θεραπείας.

Το άρθρο επιμελήθηκε ο Ηρακλής Αβραμόπουλος
Παθολόγος – Διευθυντής Παθολογικής Κλινικής, ΥΓΕΙΑ
Ιατρείο Νεαπόλεως 9, 15123 Μαρούσι,
τηλ. 2106867060, 6944881577

Βιβλιογραφία

1. Ang L, Song E, Jong MC, et al. An evidence map on traditional medicine across health outcomes. Integr Med Res. 2024;13(3):101070. doi:10.1016/j.imr.2024.101070.
2. Connelly-Smith L, Alquist CR, Aqui NA, et al. Guidelines on the use of therapeutic apheresis in clinical practice: evidence-based approach from the Writing Committee of the American Society for Apheresis: the ninth special issue. J Clin Apher. 2023;38(2):77-278.
3. Basic-Jukic N, Kes P, Glavas-Boras S, et al. Complications of therapeutic plasma exchange: experience with 4857 treatments. Ther Apher Dial. 2005;9(5):391-395.
4. Mehdipour M, Skinner C, Wong N, et al. Rejuvenation of three germ layers tissues by exchanging old blood plasma with saline-albumin. Aging (Albany NY). 2020;12(10):8790-8819.
5. Fuentealba M, Kiprov D, Schneider K, et al. Multi-omics analysis reveals biomarkers that contribute to biological age rejuvenation in response to single-blinded randomized placebo-controlled therapeutic plasma exchange. Aging Cell. 2025;24(8):e70103.
6. Borsky P, Holmannova D, Parova H, et al. Human clinical trial of plasmapheresis effects on biomarkers of aging (efficacy and safety trial). Sci Rep. 2025;15(1):21059.
7. U.S. Food and Drug Administration. Important information about young donor plasma infusions offered for profit. Silver Spring (MD): FDA; 2019, updated 2024.
8. National Health and Medical Research Council. NHMRC information paper: evidence on the effectiveness of homeopathy for treating health conditions. Canberra: NHMRC; 2015.
9. Australian Government Department of Health and Aged Care. Natural Therapies Review 2024: homeopathy evidence evaluation. Canberra; 2024.
10. European Academies Science Advisory Council. Homeopathic products and practices: assessing the evidence and ensuring consistency in regulating medical claims in the EU. EASAC Statement; 2017.
11. Endocrine Society. Adrenal fatigue. Patient resource, endocrine.org; 2022.
12. U.S. Food and Drug Administration. Maximum acceptable level of ozone. 21 CFR §801.415.
13. Marchetti D, La Monaca G. An unexpected death during oxygen-ozone therapy. Am J Forensic Med Pathol. 2000;21(2):144-147.
14. Lamas GA, Anstrom KJ, Navas-Acien A, et al. Edetate disodium-based chelation for patients with a previous myocardial infarction and diabetes: TACT2 randomized clinical trial. JAMA. 2024;332(10):794-803.
15. Klein AV, Kiat H. Detox diets for toxin elimination and weight management: a critical review of the evidence. J Hum Nutr Diet. 2015;28(6):675-686.
16. Mishori R, Otubu A, Jones AA. The dangers of colon cleansing. J Fam Pract. 2011;60(8):454-457.
17. Eisele JW, Reay DT. Deaths related to coffee enemas. JAMA. 1980;244(14):1608-1609.
18. Simon A, Worthen DM, Mitas JA. An evaluation of iridology. JAMA. 1979;242(13):1385-1389.
19. Ernst E. Bioresonance, a study of pseudo-scientific language. Forsch Komplementarmed Klass Naturheilkd. 2004;11(3):171-173.
20. Seidel S, Kreutzer R, Smith D, McNeel S, Gilliss D. Assessment of commercial laboratories performing hair mineral analysis. JAMA. 2001;285(1):67-72.
21. Stapel SO, Asero R, Ballmer-Weber BK, et al. Testing for IgG4 against foods is not recommended as a diagnostic tool: EAACI Task Force Report. Allergy. 2008;63(7):793-796.
22. U.S. Food and Drug Administration. Breast cancer screening: thermogram no substitute for mammogram. FDA Consumer Update; 2019.
23. Allen J, Mak SS, Begashaw M, et al. Use of acupuncture for adult health conditions, 2013 to 2021: a systematic review. JAMA Netw Open. 2022;5(11):e2243665. doi:10.1001/jamanetworkopen.2022.43665.
24. Vickers AJ, Vertosick EA, Lewith G, et al. Acupuncture for chronic pain: update of an individual patient data meta-analysis. J Pain. 2018;19(5):455-474.
25. Wang L, Cai Z, Li X, Zhu A. Efficacy of cupping therapy on pain outcomes: an evidence-mapping study. Front Neurol. 2023;14:1266712. doi:10.3389/fneur.2023.1266712.
26. Biller J, Sacco RL, Albuquerque FC, et al. Cervical arterial dissections and association with cervical manipulative therapy: a statement for healthcare professionals from the American Heart Association/American Stroke Association. Stroke. 2014;45(10):3155-3174.
27. Debelle FD, Vanherweghem JL, Nortier JL. Aristolochic acid nephropathy: a worldwide problem. Kidney Int. 2008;74(2):158-169.
28. Saper RB, Phillips RS, Sehgal A, et al. Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured Ayurvedic medicines sold via the Internet. JAMA. 2008;300(8):915-923.
29. Henderson L, Yue QY, Bergquist C, Gerden B, Arlett P. St John’s wort (Hypericum perforatum): drug interactions and clinical outcomes. Br J Clin Pharmacol. 2002;54(4):349-356.
30. Taylor PN, Davies JS. A review of the growing risk of vitamin D toxicity from inappropriate practice. Br J Clin Pharmacol. 2018;84(6):1121-1127.
31. Milazzo S, Horneber M. Laetrile treatment for cancer. Cochrane Database Syst Rev. 2015;(4):CD005476.
32. Navarro VJ, Barnhart H, Bonkovsky HL, et al. Liver injury from herbals and dietary supplements in the U.S. Drug-Induced Liver Injury Network. Hepatology. 2014;60(4):1399-1408.
33. Tucker J, Fischer T, Upjohn L, Mazzera D, Kumar M. Unapproved pharmaceutical ingredients included in dietary supplements associated with US Food and Drug Administration warnings. JAMA Netw Open. 2018;1(6):e183337.
34. Phan DTA, Kongkaew C, Heinrich M, Dao TCM, Vo TH. From “traditional” remedies to “modern” supplements: a systematic review and meta-analysis of pharmaceutical adulteration in weight-loss natural products. Front Pharmacol. 2025;16:1594975. doi:10.3389/fphar.2025.1594975.
35. Mentink M, Verbeek D, Noordman J, Timmer-Bonte A, von Rosenstiel I, van Dulmen S. The effects of complementary therapies on patient-reported outcomes: an overview of recent systematic reviews in oncology. Cancers (Basel). 2023;15(18):4513. doi:10.3390/cancers15184513.
36. U.S. Food and Drug Administration. FDA warns consumers about the dangerous and potentially life threatening side effects of Miracle Mineral Solution. 2019.
37. Johnson SB, Park HS, Gross CP, Yu JB. Use of alternative medicine for cancer and its impact on survival. J Natl Cancer Inst. 2018;110(1):121-124.
38. Johnson SB, Park HS, Gross CP, Yu JB. Complementary medicine, refusal of conventional cancer therapy, and survival among patients with curable cancers. JAMA Oncol. 2018;4(10):1375-1381.
39. Brinsfield TN, Pinson NR, Levine AD. The evolution and ongoing challenge of unproven cell-based interventions. Stem Cells Transl Med. 2024;13(9):851-858. doi:10.1093/stcltm/szae050.
40. Kuriyan AE, Albini TA, Townsend JH, et al. Vision loss after intravitreal injection of autologous “stem cells” for AMD. N Engl J Med. 2017;376(11):1047-1053.
41. Liu H, Bravata DM, Olkin I, et al. Systematic review: the safety and efficacy of growth hormone in the healthy elderly. Ann Intern Med. 2007;146(2):104-115.
42. American College of Obstetricians and Gynecologists. Compounded bioidentical menopausal hormone therapy: ACOG Clinical Consensus No. 6. Obstet Gynecol. 2023;142(5):1266-1273.
43. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715-1744.
44. Lee DJW, Hodzic Kuerec A, Maier AB. Targeting ageing with rapamycin and its derivatives in humans: a systematic review. Lancet Healthy Longev. 2024;5(2):e152-e162. doi:10.1016/S2666-7568(23)00258-1.
45. Riddle MC, Cefalu WT, Evans PH, et al. Consensus report: definition and interpretation of remission in type 2 diabetes. Diabetes Care. 2021;44(10):2438-2444.
46. Zamboni P, Tesio L, Galimberti S, et al. Efficacy and safety of extracranial vein angioplasty in multiple sclerosis: a randomized clinical trial. JAMA Neurol. 2018;75(1):35-43.
47. Gosling CJ, Boisseleau L, Solmi M, Sandbank M, Jurek L, Nourredine M, et al. Complementary, alternative and integrative medicine for autism: an umbrella review and online platform. Nat Hum Behav. 2025;9(12):2610-2619. doi:10.1038/s41562-025-02256-9.
48. James S, Stevenson SW, Silove N, Williams K. Chelation for autism spectrum disorder (ASD). Cochrane Database Syst Rev. 2015;(5):CD010766.
49. DeKosky ST, Williamson JD, Fitzpatrick AL, et al. Ginkgo biloba for prevention of dementia: a randomized controlled trial. JAMA. 2008;300(19):2253-2262.
50. O’Connor EA, Evans CV, Ivlev I, et al. Vitamin and mineral supplements for the primary prevention of cardiovascular disease and cancer: updated evidence report and systematic review for the US Preventive Services Task Force. JAMA. 2022;327(23):2334-2347. doi:10.1001/jama.2021.15650.