Ενημερωμένη έκδοση 2026, με βάση την επιστημονική δήλωση του American College of Cardiology για τη διατροφή (Σεπτέμβριος 2026) και τις οδηγίες της Ευρωπαϊκής Καρδιολογικής Εταιρείας.
Τα καρδιαγγειακά νοσήματα, δηλαδή το έμφραγμα, το αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο, η καρδιακή ανεπάρκεια και η περιφερική αρτηριοπάθεια, παραμένουν η πρώτη αιτία θανάτου στην Ελλάδα και στην Ευρώπη. Η καλή είδηση είναι ότι το μεγαλύτερο μέρος του κινδύνου οφείλεται σε παράγοντες που μπορούν να αλλάξουν. Στη διεθνή μελέτη INTERHEART, με 15.152 ασθενείς με έμφραγμα και 14.820 μάρτυρες από 52 χώρες, εννέα τροποποιήσιμοι παράγοντες εξηγούσαν το 90% του πληθυσμιακού κινδύνου εμφράγματος στους άνδρες και το 94% στις γυναίκες.
Ακολουθούν 17 τρόποι πρόληψης, ταξινομημένοι σε τρεις ομάδες: τι τρώει και πώς ζει κανείς, ποιους αριθμούς πρέπει να γνωρίζει, και ποια επιπλέον μέτρα προστατεύουν την καρδιά.
Περιεχόμενα
- Διακοπή καπνίσματος
- Ποιότητα του διατροφικού προτύπου
- Τι να περιορίσετε στο πιάτο
- Λιγότερο αλάτι, περισσότερο κάλιο
- Νερό, καφές και τσάι
- Αλκοόλ: όσο λιγότερο τόσο καλύτερα
- Τακτική άσκηση
- Λιγότερο καθισιό
- Επαρκής ύπνος
- Βάρος και περίμετρος μέσης
- Αρτηριακή πίεση
- LDL χοληστερόλη
- Λιποπρωτεΐνη(α), μία φορά στη ζωή
- Σάκχαρο
- Εκτίμηση του συνολικού κινδύνου
- Εμβόλιο γρίπης
- Στρες, ψυχική υγεία και κοινωνική επαφή
GLP-1 και διατροφή | Συχνές ερωτήσεις
Α. Καθημερινές συνήθειες
1. Διακοπή καπνίσματος
Το κάπνισμα βλάπτει το ενδοθήλιο, ευνοεί τη θρόμβωση και επιταχύνει την αθηροσκλήρωση. Η διακοπή είναι η πιο αποδοτική μεμονωμένη παρέμβαση πρόληψης σε οποιαδήποτε ηλικία, και ο κίνδυνος στεφανιαίας νόσου αρχίζει να μειώνεται ήδη από τον πρώτο χρόνο. Το παθητικό κάπνισμα επίσης αυξάνει τον κίνδυνο. Η ιατρική υποστήριξη με φάρμακα (υποκατάστατα νικοτίνης, κυτισίνη) σε συνδυασμό με συμβουλευτική διπλασιάζει περίπου τις πιθανότητες επιτυχίας σε σχέση με την προσπάθεια χωρίς βοήθεια.
2. Ποιότητα του διατροφικού προτύπου
Η επιστημονική δήλωση του American College of Cardiology (ACC) του Σεπτεμβρίου 2026 συνοψίζει τη σύγχρονη αντίληψη: η καρδιά δεν προστατεύεται από ένα μεμονωμένο θρεπτικό συστατικό, ένα «υπερτρόφιμο» ή την τελευταία μόδα δίαιτας, αλλά από τη συνολική ποιότητα της διατροφής, όταν διατηρείται με συνέπεια για χρόνια. Η έμφαση έχει μετακινηθεί από τα λίπη και τους υδατάνθρακες ως ξεχωριστά στοιχεία προς τα τρόφιμα και τα πρότυπα διατροφής.
Ένα καρδιοπροστατευτικό πρότυπο βασίζεται κυρίως σε φυτικές τροφές: λαχανικά, φρούτα, όσπρια, δημητριακά ολικής άλεσης, ξηρούς καρπούς και σπόρους, με ελαιόλαδο ως κύριο λίπος και ψάρια ή θαλασσινά ως πηγή πρωτεΐνης. Η μεσογειακή διατροφή είναι το καλύτερα τεκμηριωμένο παράδειγμα. Στη μελέτη PREDIMED (7.447 συμμετέχοντες υψηλού κινδύνου), η μεσογειακή διατροφή συμπληρωμένη με έξτρα παρθένο ελαιόλαδο μείωσε τα μείζονα καρδιαγγειακά συμβάματα κατά 31% (HR 0,69) και συμπληρωμένη με ξηρούς καρπούς κατά 28% (HR 0,72), σε σύγκριση με δίαιτα χαμηλών λιπαρών.
3. Τι να περιορίσετε στο πιάτο
Κατά την ίδια δήλωση του ACC, πρέπει να περιορίζονται:
- τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα χαμηλής διατροφικής αξίας
- το κόκκινο κρέας και κυρίως το επεξεργασμένο (αλλαντικά, λουκάνικα, μπέικον)
- τα επεξεργασμένα δημητριακά (λευκό ψωμί, λευκό ρύζι, αρτοσκευάσματα)
- η πρόσθετη ζάχαρη και τα ζαχαρούχα ποτά
- η υπερβολική κατανάλωση αλατιού
Η ίδια δήλωση επισημαίνει ότι η επιλογή δεν είναι μόνο ατομική υπόθεση. Το κόστος, η πρόσβαση σε φρέσκα τρόφιμα, ο χρόνος, η διαφήμιση και η ίδια η γευστικότητα των υπερεπεξεργασμένων προϊόντων λειτουργούν ως εμπόδια.
4. Λιγότερο αλάτι, περισσότερο κάλιο
Η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Υπέρτασης (ESH 2023) συστήνει περιορισμό του νατρίου σε περίπου 2 g την ημέρα, που αντιστοιχεί σε περίπου 5 g αλατιού (ένα κοφτό κουταλάκι του γλυκού), μετρώντας και το αλάτι που «κρύβεται» σε ψωμί, τυριά, αλλαντικά και έτοιμα φαγητά. Περισσότερα για τον μηχανισμό στον πλήρη οδηγό για το αλάτι και την πίεση.
Στη μελέτη SSaSS (20.995 συμμετέχοντες στην Κίνα με ιστορικό εγκεφαλικού ή ηλικία 60 ετών και άνω με υπέρταση), η αντικατάσταση του κοινού αλατιού με υποκατάστατο που περιέχει χλωριούχο κάλιο μείωσε τα εγκεφαλικά κατά 14%, τα μείζονα καρδιαγγειακά συμβάματα κατά 13% και τους θανάτους κατά 12%. Τα υποκατάστατα καλίου δεν είναι κατάλληλα για άτομα με χρόνια νεφρική νόσο ή για όσους λαμβάνουν φάρμακα που αυξάνουν το κάλιο (π.χ. σπιρονολακτόνη, αναστολείς του μετατρεπτικού ενζύμου της αγγειοτενσίνης), χωρίς τη σύμφωνη γνώμη του γιατρού.
5. Νερό, καφές και τσάι
Το νερό και τα ροφήματα χωρίς ζάχαρη πρέπει να είναι η βασική επιλογή. Η δήλωση του ACC θεωρεί αποδεκτή τη μέτρια κατανάλωση καφέ και τσαγιού, την οποία ορίζει ως δύο έως πέντε φλιτζάνια των περίπου 240 ml την ημέρα φιλτραρισμένου καφέ ή τσαγιού. Η διευκρίνιση «φιλτραρισμένος» έχει σημασία για τον Έλληνα αναγνώστη: ο ελληνικός καφές και ο καφές γαλλικής πρέσας δεν φιλτράρονται και περιέχουν καφεστόλη, ουσία που μπορεί να αυξήσει την LDL χοληστερόλη όταν καταναλώνονται σε μεγάλες ποσότητες. Η ζάχαρη και η σαντιγί που προστίθενται στα ροφήματα καφέ μετρούν ως πρόσθετη ζάχαρη και λιπαρά.
6. Αλκοόλ: όσο λιγότερο τόσο καλύτερα
Η παλαιότερη αντίληψη ότι «ένα ποτήρι κρασί την ημέρα κάνει καλό στην καρδιά» δεν υποστηρίζεται πλέον. Οι οδηγίες πρόληψης της Ευρωπαϊκής Καρδιολογικής Εταιρείας (ESC 2021) συστήνουν κατανάλωση κάτω από 100 g καθαρού αλκοόλ την εβδομάδα (περίπου 8 έως 10 μικρά ποτήρια κρασί), ενώ ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας τονίζει ότι δεν υπάρχει επίπεδο κατανάλωσης χωρίς κίνδυνο για την υγεία συνολικά. Το αλκοόλ ανεβάζει την αρτηριακή πίεση, ευνοεί την κολπική μαρμαρυγή και προσθέτει θερμίδες χωρίς διατροφική αξία. Όποιος δεν πίνει δεν έχει λόγο να αρχίσει.
7. Τακτική άσκηση
Οι οδηγίες ESC 2021 και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συστήνουν σε ενήλικες 150 έως 300 λεπτά αερόβιας άσκησης μέτριας έντασης την εβδομάδα (γρήγορο περπάτημα, ποδήλατο, κολύμπι) ή 75 έως 150 λεπτά έντονης άσκησης, συν ασκήσεις μυϊκής ενδυνάμωσης δύο ημέρες την εβδομάδα. Ακόμη και λιγότερη άσκηση από το συνιστώμενο ωφελεί σε σχέση με την αδράνεια. Άτομα με γνωστή καρδιοπάθεια ή πολλούς παράγοντες κινδύνου που ξεκινούν έντονη άσκηση καλό είναι να συμβουλευτούν πρώτα τον γιατρό τους.
8. Λιγότερο καθισιό
Ο χρόνος καθιστικής ζωής αποτελεί ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου, ακόμη και σε όσους γυμνάζονται. Οι οδηγίες συστήνουν μείωση του χρόνου που περνά κανείς καθιστός και διακοπή της καθιστικής ζωής με σύντομες περιόδους κίνησης μέσα στην ημέρα, για παράδειγμα με το να σηκώνεται κανείς από την καρέκλα κάθε 30 έως 60 λεπτά.
9. Επαρκής ύπνος
Η American Heart Association έχει εντάξει τον ύπνο στους οκτώ βασικούς δείκτες καρδιαγγειακής υγείας (Life’s Essential 8), με στόχο 7 έως 9 ώρες για τους ενήλικες. Ο χρόνια ελλιπής ύπνος συνδέεται με υπέρταση, παχυσαρκία και διαβήτη. Το ροχαλητό με άπνοιες στη διάρκεια του ύπνου, η πρωινή κεφαλαλγία και η υπνηλία στη διάρκεια της ημέρας χρειάζονται έλεγχο για αποφρακτική άπνοια ύπνου, που αποτελεί συχνή και αναγνωρίσιμη αιτία υπέρτασης.
Β. Οι αριθμοί που πρέπει να γνωρίζετε
10. Βάρος και περίμετρος μέσης
Ο δείκτης μάζας σώματος δεν αρκεί. Το σπλαχνικό λίπος, που εκτιμάται από την περίμετρο μέσης, συνδέεται στενότερα με τον καρδιομεταβολικό κίνδυνο. Για Ευρωπαίους, τιμές από 94 cm στους άνδρες και 80 cm στις γυναίκες θεωρούνται όριο αυξημένου κινδύνου, ενώ τιμές από 102 cm και 88 cm αντίστοιχα δείχνουν σημαντικά αυξημένο κίνδυνο. Μια απώλεια βάρους 5% έως 10% βελτιώνει ήδη πίεση, λιπίδια και σάκχαρο. Στη μελέτη SELECT (17.604 άτομα με καρδιαγγειακή νόσο και υπέρβαρο ή παχυσαρκία, χωρίς διαβήτη), η σεμαγλουτίδη μείωσε τα μείζονα καρδιαγγειακά συμβάματα κατά 20% (HR 0,80).
11. Αρτηριακή πίεση
Η υπέρταση συνήθως δεν προκαλεί συμπτώματα και είναι ο σημαντικότερος τροποποιήσιμος παράγοντας κινδύνου για εγκεφαλικό. Οι οδηγίες ESC 2024 χαρακτηρίζουν ως αυξημένη πίεση τις τιμές ιατρείου 120 έως 139 mmHg συστολική ή 70 έως 89 mmHg διαστολική και ως υπέρταση τις τιμές από 140/90 mmHg. Σε όσους λαμβάνουν θεραπεία, ο προτεινόμενος στόχος συστολικής πίεσης είναι 120 έως 129 mmHg, εφόσον γίνεται καλά ανεκτός. Η μέτρηση στο σπίτι με πιστοποιημένο πιεσόμετρο μπράτσου συμπληρώνει τη μέτρηση στο ιατρείο και αποκαλύπτει την υπέρταση λευκής μπλούζας και τη συγκαλυμμένη υπέρταση.
12. LDL χοληστερόλη
Η LDL χοληστερόλη είναι αιτιολογικός παράγοντας της αθηροσκλήρωσης: όσο χαμηλότερη και για όσο περισσότερο χρόνο, τόσο μικρότερος ο κίνδυνος. Οι στόχοι εξαρτώνται από τον συνολικό κίνδυνο του ατόμου. Σύμφωνα με τις οδηγίες ESC/EAS, η LDL πρέπει να είναι κάτω από 55 mg/dl στον πολύ υψηλό κίνδυνο (π.χ. μετά από έμφραγμα), κάτω από 70 mg/dl στον υψηλό, κάτω από 100 mg/dl στον μέτριο και κάτω από 116 mg/dl στον χαμηλό κίνδυνο. Η διατροφή βοηθά, όμως σε υψηλό κίνδυνο συνήθως χρειάζεται και φαρμακευτική αγωγή.
13. Λιποπρωτεΐνη(α), μία φορά στη ζωή
Η λιποπρωτεΐνη(α) ή Lp(a) καθορίζεται κυρίως γενετικά, δεν επηρεάζεται ουσιαστικά από τη διατροφή ή την άσκηση και δεν περιλαμβάνεται στο συνηθισμένο λιπιδαιμικό προφίλ. Οι ευρωπαϊκές οδηγίες συστήνουν μέτρησή της τουλάχιστον μία φορά στη ζωή κάθε ενήλικα. Πολύ υψηλές τιμές (πάνω από 180 mg/dl ή 430 nmol/l) συνεπάγονται κίνδυνο αντίστοιχο με αυτόν της ετερόζυγης οικογενούς υπερχοληστερολαιμίας και οδηγούν σε αυστηρότερη αντιμετώπιση των υπόλοιπων παραγόντων κινδύνου.
14. Σάκχαρο
Ο σακχαρώδης διαβήτης διπλασιάζει περίπου τον καρδιαγγειακό κίνδυνο. Η μέτρηση γλυκόζης νηστείας ή HbA1c εντοπίζει τον προδιαβήτη και τον διαβήτη πριν εμφανιστούν επιπλοκές. Στα άτομα με διαβήτη τύπου 2 και καρδιαγγειακή νόσο ή υψηλό κίνδυνο, οι οδηγίες ESC 2023 συστήνουν φάρμακα με αποδεδειγμένο καρδιαγγειακό όφελος, δηλαδή αναστολείς SGLT2 και αγωνιστές του υποδοχέα GLP-1, ανεξάρτητα από τη ρύθμιση του σακχάρου.
15. Εκτίμηση του συνολικού κινδύνου
Οι παράγοντες κινδύνου αθροίζονται. Μια οριακή πίεση σε καπνιστή με αυξημένη LDL έχει μεγαλύτερη σημασία από την ίδια πίεση σε μη καπνιστή με φυσιολογικά λιπίδια. Η ESC χρησιμοποιεί το SCORE2 για ηλικίες 40 έως 69 ετών, το SCORE2-OP από 70 ετών και το SCORE2-Diabetes για άτομα με διαβήτη τύπου 2. Η εκτίμηση του δεκαετούς κινδύνου καθορίζει πόσο εντατική πρέπει να είναι η πρόληψη και αν χρειάζεται φαρμακευτική αγωγή.
Γ. Επιπλέον προστασία
16. Εμβόλιο γρίπης
Η γρίπη αυξάνει παροδικά τον κίνδυνο εμφράγματος τις πρώτες ημέρες μετά τη λοίμωξη. Στη μελέτη IAMI (2.571 ασθενείς μετά από έμφραγμα ή με στεφανιαία νόσο υψηλού κινδύνου), ο αντιγριπικός εμβολιασμός μείωσε το σύνθετο καταληκτικό σημείο θανάτου, εμφράγματος και θρόμβωσης stent κατά 28% (HR 0,72) και τους θανάτους από κάθε αιτία κατά 41% (HR 0,59) σε 12 μήνες. Οι οδηγίες συστήνουν ετήσιο εμβολιασμό στα άτομα με καρδιαγγειακή νόσο.
17. Στρες, ψυχική υγεία και κοινωνική επαφή
Το χρόνιο ψυχοκοινωνικό στρες, η κατάθλιψη και η κοινωνική απομόνωση συνδέονται με αυξημένο καρδιαγγειακό κίνδυνο, εν μέρει άμεσα και εν μέρει επειδή δυσκολεύουν τη διατήρηση υγιεινών συνηθειών και τη λήψη των φαρμάκων. Οι οδηγίες ESC 2021 συστήνουν την αναγνώριση και αντιμετώπισή τους, με ψυχολογική υποστήριξη ή θεραπεία όπου χρειάζεται. Η σωματική άσκηση, ο επαρκής ύπνος και η τακτική επαφή με άλλους ανθρώπους βοηθούν ταυτόχρονα στο στρες και στην καρδιά.
GLP-1 και διατροφή: τα φάρμακα δεν αντικαθιστούν το πιάτο
Η δήλωση του ACC του 2026 αφιερώνει ειδική ενότητα στους αγωνιστές του υποδοχέα GLP-1, όπως η σεμαγλουτίδη και η τιρζεπατίδη. Τα φάρμακα αυτά μειώνουν το βάρος, βελτιώνουν τον γλυκαιμικό έλεγχο και, σε μελέτες όπως η SELECT, μειώνουν τα καρδιαγγειακά συμβάματα. Παρόλα αυτά, κατά την επιτροπή του ACC δεν καταργούν την ανάγκη για διατροφή υψηλής ποιότητας. Η φαρμακευτική αγωγή και η υγιεινή διατροφή θεωρούνται συμπληρωματικές και όχι ανταγωνιστικές προσεγγίσεις.
Η δήλωση συστήνει συνεχή διατροφική καθοδήγηση για όσους λαμβάνουν GLP-1, ιδανικά από διεπιστημονική ομάδα με διαιτολόγο και ψυχολόγο συμπεριφοράς. Στην πράξη, όταν η όρεξη μειώνεται σημαντικά, κάθε γεύμα πρέπει να αξιοποιείται για επαρκή πρωτεΐνη, φυτικές ίνες, βιταμίνες και μέταλλα, ώστε να περιορίζεται η απώλεια μυϊκής μάζας και να αποφεύγονται ελλείψεις.
Συχνές ερωτήσεις
Πόσο συχνά χρειάζεται έλεγχος για την καρδιά;
Σε άτομα χωρίς γνωστή νόσο, η πίεση πρέπει να μετριέται τουλάχιστον μία φορά τον χρόνο και τα λιπίδια και το σάκχαρο ανά διαστήματα που καθορίζει ο γιατρός ανάλογα με την ηλικία και τον κίνδυνο. Το ηλεκτροκαρδιογράφημα και το υπερηχογράφημα καρδιάς δεν αποτελούν εξετάσεις ρουτίνας για όλους, αλλά γίνονται όταν υπάρχει ένδειξη.
Ένα ποτήρι κρασί την ημέρα προστατεύει την καρδιά;
Όχι. Τα νεότερα δεδομένα δεν επιβεβαιώνουν προστατευτική δράση του αλκοόλ. Όποιος πίνει καλό είναι να μένει κάτω από 100 g αλκοόλ την εβδομάδα, και όποιος δεν πίνει δεν χρειάζεται να αρχίσει.
Ο ελληνικός καφές μετράει στα «δύο έως πέντε φλιτζάνια»;
Η σύσταση του ACC αφορά φιλτραρισμένο καφέ ή τσάι. Ο ελληνικός καφές δεν φιλτράρεται και περιέχει καφεστόλη, που μπορεί να αυξήσει την LDL χοληστερόλη. Ένας με δύο ελληνικοί καφέδες την ημέρα δεν αποτελούν πρόβλημα για τους περισσότερους, όμως σε αυξημένη LDL προτιμάται ο φιλτραρισμένος.
Αν έχω οικογενειακό ιστορικό, έχει νόημα η πρόληψη;
Έχει ακόμη μεγαλύτερο νόημα. Η κληρονομικότητα αυξάνει τον κίνδυνο, όμως ο υγιεινός τρόπος ζωής τον μειώνει σημαντικά σε κάθε επίπεδο γενετικού κινδύνου. Το πρόωρο οικογενειακό ιστορικό (έμφραγμα σε συγγενή πρώτου βαθμού κάτω των 55 ετών για άνδρες ή κάτω των 65 για γυναίκες) είναι επιπλέον λόγος για μέτρηση της Lp(a) και έλεγχο για οικογενή υπερχοληστερολαιμία.
Αν παίρνω GLP-1, χρειάζεται να προσέχω τη διατροφή μου;
Ναι. Σύμφωνα με τη δήλωση του ACC του 2026, η ποιοτική διατροφή παραμένει απαραίτητη και κατά τη θεραπεία με GLP-1, με συνεχή διατροφική καθοδήγηση. Η μειωμένη όρεξη κάνει την ποιότητα κάθε γεύματος ακόμη πιο σημαντική.
Ποια πίεση θεωρείται φυσιολογική;
Κατά τις οδηγίες ESC 2024, τιμές ιατρείου κάτω από 120/70 mmHg θεωρούνται μη αυξημένες. Τιμές 120 έως 139/70 έως 89 mmHg χαρακτηρίζονται αυξημένες και χρειάζονται αλλαγές στον τρόπο ζωής και, ανάλογα με τον συνολικό κίνδυνο, ενδεχομένως θεραπεία.
Διαβάστε επίσης
Το άρθρο επιμελήθηκε ο Ηρακλής Αβραμόπουλος
Παθολόγος – Διευθυντής Παθολογικής Κλινικής, ΥΓΕΙΑ
Ιατρείο Νεαπόλεως 9, 15123 Μαρούσι,
τηλ. 2106867060, 6944881577
Βιβλιογραφία
- Hu FB, et al. [Επιστημονική δήλωση ACC για τη διατροφή και την καρδιαγγειακή υγεία]. J Am Coll Cardiol. 2026. doi:10.1016/j.jacc.2026.08.025.
- Yusuf S, Hawken S, Ôunpuu S, Dans T, Avezum A, Lanas F, et al. Effect of potentially modifiable risk factors associated with myocardial infarction in 52 countries (the INTERHEART study): case-control study. Lancet. 2004;364(9438):937-52.
- Visseren FLJ, Mach F, Smulders YM, Carballo D, Koskinas KC, Bäck M, et al. 2021 ESC Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice. Eur Heart J. 2021;42(34):3227-337.
- McEvoy JW, McCarthy CP, Bruno RM, Brouwers S, Canavan MD, Ceconi C, et al. 2024 ESC Guidelines for the management of elevated blood pressure and hypertension. Eur Heart J. 2024;45(38):3912-4018.
- Mancia G, Kreutz R, Brunström M, Burnier M, Grassi G, Januszewicz A, et al. 2023 ESH Guidelines for the management of arterial hypertension. J Hypertens. 2023;41(12):1874-2071.
- Mach F, Baigent C, Catapano AL, Koskinas KC, Casula M, Badimon L, et al. 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias: lipid modification to reduce cardiovascular risk. Eur Heart J. 2020;41(1):111-88.
- Kronenberg F, Mora S, Stroes ESG, Ference BA, Arsenault BJ, Berglund L, et al. Lipoprotein(a) in atherosclerotic cardiovascular disease and aortic stenosis: a European Atherosclerosis Society consensus statement. Eur Heart J. 2022;43(39):3925-46.
- Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, et al. 2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes. Eur Heart J. 2023;44(39):4043-140.
- Estruch R, Ros E, Salas-Salvadó J, Covas MI, Corella D, Arós F, et al. Primary prevention of cardiovascular disease with a Mediterranean diet supplemented with extra-virgin olive oil or nuts. N Engl J Med. 2018;378(25):e34.
- Neal B, Wu Y, Feng X, Zhang R, Zhang Y, Shi J, et al. Effect of salt substitution on cardiovascular events and death. N Engl J Med. 2021;385(12):1067-77.
- Lincoff AM, Brown-Frandsen K, Colhoun HM, Deanfield J, Emerson SS, Esbjerg S, et al. Semaglutide and cardiovascular outcomes in obesity without diabetes. N Engl J Med. 2023;389(24):2221-32.
- Fröbert O, Götberg M, Erlinge D, Akhtar Z, Christiansen EH, MacIntyre CR, et al. Influenza vaccination after myocardial infarction: a randomized, double-blind, placebo-controlled, multicenter trial. Circulation. 2021;144(18):1476-84.
- Lloyd-Jones DM, Allen NB, Anderson CAM, Black T, Brewer LC, Foraker RE, et al. Life’s Essential 8: updating and enhancing the American Heart Association’s construct of cardiovascular health. Circulation. 2022;146(5):e18-43.
- Bull FC, Al-Ansari SS, Biddle S, Borodulin K, Buman MP, Cardon G, et al. World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Br J Sports Med. 2020;54(24):1451-62.
