Δείκτης μάζας σώματος: όλα όσα θέλετε να ξέρετε

Ένας πολύ σημαντικός και συχνός δείκτης στην υγειονομική περίθαλψη είναι ο δείκτης μάζας σώματος ή B.M.I. (Body Mass Index). Τον συναντάμε όχι μόνο στα ιατρεία, αλλά και σε ηλεκτρονικές αριθμομηχανές και έξυπνες ζυγαριές ή στα γυμναστήρια.

Ο τύπος του είναι απλός: Πάρτε το βάρος σας (σε κιλά) και διαιρέστε με το τετράγωνο του ύψους σας (σε μέτρα). Παράδειγμα: κάποιος με βάρος 100 κιλά και ύψος 2 μέτρα έχει BMI: 100/(2)= 25.

Ανάλογα με το αποτέλεσμα, χωρίζεστε σε μία από τις τέσσερις κύριες κατηγορίες:

  • Λιποβαρής (ΔΜΣ μικρότερος από 18,5),
  • Κανονικό βάρος (18,5 έως 24,9),
  • Υπέρβαρος (25,0 έως 29,9)
  • Παχύσαρκος (30 ή περισσότερο).

Πολλοί νιώθουν ότι κρίνονται από αυτές τις κατηγορίες, δεδομένου ότι μόνο το ένα τέταρτο περίπου των ενηλίκων μπορεί να αποκαλείται «κανονικός» σύμφωνα με την κλίμακα B.M.I.. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν θα πρέπει να στηριζόμαστε τόσο πολύ στη δείκτη μάζας σώματος.

Πού χρησιμεύει ο B.M.I.;

Εισήχθη τη δεκαετία του 1830 από έναν Βέλγο στατιστικολόγο που ήθελε να περιγράψει ποσοτικά τον «μέσο άνδρα», ο υπολογισμός ονομάστηκε δείκτης μάζας σώματος και διαδόθηκε στη δεκαετία του 1970 από τον φυσιολόγο Ancel Keys από τη Μινεσότα. Εκείνη την εποχή, ο Δρ. Κις ήταν εκνευρισμένος που οι ασφαλιστικές εταιρείες ζωής υπολόγιζαν το σωματικό λίπος των ανθρώπων – και ως εκ τούτου, τον κίνδυνο θανάτου – συγκρίνοντας τα βάρη τους με τα μέσα βάρη άλλων του ίδιου ύψους, ηλικίας και φύλου. Σε μια μελέτη του 1972 σε περισσότερους από 7.000 υγιείς, κυρίως μεσήλικες άνδρες, ο Δρ. Keys και οι συνεργάτες του έδειξαν ότι ο δείκτης μάζας σώματος ήταν πιο ακριβής – και πολύ πιο απλός – προγνωστικός δείκτης του σωματικού λίπους από τις μεθόδους που χρησιμοποιούσε ο ασφαλιστικός κλάδος.

Είναι ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο στις επιδημιολογικές μελέτες. Έρευνες έχουν δείξει ότι σε μεγάλες ομάδες ανθρώπων, το υψηλότερο B.M.I. συνδέεται γενικά με μεγαλύτερο κίνδυνο καρδιακών παθήσεων, διαβήτη τύπου 2 και ορισμένων τύπων καρκίνου. Κατά μέσο όρο, τα άτομα με υψηλότερο δείκτη μάζας σώματος έχουν περισσότερο σωματικό λίπος, επομένως μπορεί να είναι χρήσιμο για την παρακολούθηση των ποσοστών παχυσαρκίας, τα οποία έχουν σχεδόν τριπλασιαστεί παγκοσμίως τις τελευταίες δεκαετίες. Έχει επίσης μια σχέση σχήματος J με τη θνησιμότητα. Τα πολύ χαμηλά και πολύ υψηλά B.M.I. συνδέονται με μεγαλύτερο κίνδυνο να πεθάνεις νωρίτερα, ενώ το εύρος «φυσιολογικό» έως «υπέρβαρο» σχετίζεται με χαμηλότερο κίνδυνο θνησιμότητας.

Ο δείκτης Β.Μ.Ι. είναι επίσης εύκολος και φθηνός, γι’ αυτό εξακολουθεί να χρησιμοποιείται ευρέως στις μελέτες αλλά και στα ιατρεία σήμερα.

Περιγράφει με ακρίβεια την ατομική υγεία;

Παρ’ όλη τη χρησιμότητά του ως ερευνητικού εργαλείου, ωστόσο, ο δείκτης μάζας σώματος μπορεί να είναι αρκετά παραπλανητικός σε ατομικό επίπεδο.

Ο B.M.I. δεν μπορεί να πει, για παράδειγμα, ποιο ποσοστό του βάρους ενός ατόμου είναι από το λίπος, τους μυς ή τα οστά του. Αυτό εξηγεί γιατί οι μυώδεις αθλητές έχουν συχνά υψηλό B.M.I. παρά το γεγονός ότι έχουν ελάχιστο σωματικό λίπος. Και καθώς οι άνθρωποι γερνούν, είναι σύνηθες να χάνουν μυϊκή και οστική μάζα αλλά να αποκτούν κοιλιακό λίπος, μια αλλαγή στη σύσταση του σώματος που θα ήταν ανησυχητική για την υγεία, αλλά μπορεί να περάσει απαρατήρητη αν δεν αλλάζει το B.M.I.

Ο δείκτης αυτός κάνει επίσης κακή δουλειά στην πρόβλεψη της μεταβολικής υγείας ενός ατόμου. Σε μια μελέτη του 2016 σε περισσότερους από 40.000 ενήλικες στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι ερευνητές συνέκριναν το B.M.I. των ανθρώπων με πιο συγκεκριμένες μετρήσεις της υγείας τους, όπως η αντίσταση στην ινσουλίνη, οι δείκτες φλεγμονής και η αρτηριακή πίεση, τα επίπεδα τριγλυκεριδίων, χοληστερόλης και γλυκόζης. Σχεδόν οι μισοί από αυτούς που ταξινομήθηκαν ως υπέρβαροι και περίπου το ένα τέταρτο από αυτούς που ταξινομήθηκαν ως παχύσαρκοι ήταν μεταβολικά υγιείς με αυτά τα μέτρα. Από την άλλη πλευρά, το 31% όσων είχαν «φυσιολογικό» δείκτη μάζας σώματος ήταν μεταβολικά επιβαρυμένοι.

Ο B.M.I. μπορεί να χαρακτηρίσει ένα τεράστιο τμήμα του πληθυσμού μας ως κάπως παρεκκλίνον λόγω του βάρους τους, ακόμα κι αν είναι απολύτως υγιείς.

Ένα άλλο πρόβλημα με τον B.M.I. είναι ότι αναπτύχθηκε και επιβεβαιώθηκε κυρίως σε λευκούς άνδρες. Αλλά η σύσταση του σώματος και η σχέση του με την υγεία μπορεί να διαφέρει ανάλογα με το φύλο, τη φυλή και την εθνικότητα. Οι γυναίκες και οι έγχρωμοι σε μεγάλο βαθμό δεν εκπροσωπούνται εν πολλοίς σε αυτά τα δεδομένα.

Μπορεί ο Β.Μ.Ι. να αποβεί επιβλαβής;

Μπορεί να είναι επιζήμιος εάν χρησιμοποιείται για τον καθορισμό αυθαίρετων στόχων για το μέγεθος του σώματος. Ορισμένοι ασθενείς που έχασαν βάρος και έφτασαν σε αυτό που θεωρούν ως υγιές, ιδανικό για εκείνους βάρος, αλλά που εξακολουθούν να έχουν υψηλό ΔΜΣ, μπορεί να αισθάνονται ότι πρέπει να ρίξουν άσκοπα περισσότερα κιλά για να θεωρούνται φυσιολογικά στη ζυγαριά.

Μπορεί επίσης να είναι επιβλαβές εάν ένας γιατρός υποθέσει ότι ένα άτομο με φυσιολογικό δείκτη μάζας σώματος είναι υγιές και δεν το διερευνήσει για δυνητικά ανθυγιεινές συνήθειες που μπορεί να έχει, όπως να ακολουθεί μια κακή διατροφή ή να μην έχει αρκετή σωματική δραστηριότητα. Και αν οι γιατροί ασθενών με υψηλότερο B.M.I. επικεντρωθούν μόνο στο βάρος ως αιτία οποιωνδήποτε προβλημάτων υγείας μπορεί να έχουν, οι γιατροί μπορεί να χάσουν πιο σημαντικές διαγνώσεις και να διακινδυνεύσουν να στιγματίσουν τους ασθενείς.

Υπάρχουν πολλά στοιχεία ότι το στίγμα του βάρους είναι επιβλαβές. Η έρευνα έχει δείξει ότι η προκατάληψη κατά του λίπους είναι κοινή μεταξύ των γιατρών, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε φροντίδα χαμηλότερης ποιότητας και στο να κάνει τους ασθενείς να αποφεύγουν ή να καθυστερούν την ιατρική περίθαλψη. Τα άτομα που έχουν αισθανθεί ότι γίνονται διακρίσεις λόγω μεγαλύτερου βάρους έχουν επίσης περίπου 2,5 φορές περισσότερες πιθανότητες να έχουν διαταραχές διάθεσης ή άγχους και είναι πιο πιθανό να πάρουν βάρος και να έχουν μικρότερο προσδόκιμο ζωής.

Η εστίαση στον δείκτη μάζας σώματος ως μέτρο της υγείας αποσπά την προσοχή από το πιο σημαντικό έργο της αντιμετώπισης των ουσιαστικών παραγόντων που οδηγούν σε κακή υγεία, όπως φτώχεια, ρατσισμός, έλλειψη πρόσβασης σε υγιεινά φρούτα και λαχανικά και το περιβάλλον. Αλλά αντ’ αυτού, απλώς συνεχίζουμε να θέλουμε να δυσφημούμε τους χοντρούς ανθρώπους.

Εάν ο Β.Μ.Ι. δεν είναι σημαντικός για την παρακολούθηση της υγείας,τότε τι άλλο υπάρχει;

Εάν ανησυχείτε για το βάρος σας, ένας πιο άμεσος και σχετικός τρόπος για να μετρήσετε το δυνητικά ανθυγιεινό σωματικό λίπος είναι να μετρήσετε την περίμετρο της μέσης σας. Αυτό υπολογίζει το κοιλιακό (σπλαχνικό) λίπος, το οποίο βρίσκεται βαθιά μέσα στην κοιλιά και συσσωρεύεται γύρω από ζωτικά όργανα. Όταν είναι αυξημένο, μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο ορισμένων καταστάσεων που σχετίζονται με την παχυσαρκία, όπως ο διαβήτης τύπου 2, η υψηλή αρτηριακή πίεση και η στεφανιαία νόσος. Είναι επίσης πιο επιβλαβές από το υποδόριο λίπος – το μαλακό λίπος που μπορείτε να τσιμπήσετε με τα δάχτυλά σας και βρίσκεται σε ένα στρώμα ακριβώς κάτω από το δέρμα.

Αλλά μερικές επιστημονικές ομάδες δεν θέτουν καθόλου στόχους για τους ασθενείς όσον αφορά τον B.M.I., το βάρος ή την περίμετρο της μέσης. Στοχεύουν σε κάτι που ονομάζεται «καλύτερο βάρος», το οποίο είναι όποιο βάρος φτάνει ένα άτομο όταν ζει την πιο υγιεινή ζωή που μπορεί πραγματικά να απολαύσει. Εάν το βάρος ενός ασθενούς επηρεάζει αρνητικά την υγεία ή την ποιότητα ζωής του, τότε γίνεται διερεύνηση στρατηγικών απώλειας βάρους, όπως αλλαγές στον τρόπο ζωής, φαρμακευτική αγωγή ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, χειρουργική επέμβαση. Σε διαφορετική περίπτωση, οι ασθενείς μπορεί να έχουν ήδη το υγιές βάρος τους, ανεξάρτητα από το B.M.I τους.

Αντί να εστιάζουμε στο μέγεθος του σώματος ως δείκτη υγείας, τα αποτελέσματα της γλυκόζης, των τριγλυκεριδίων και της αρτηριακής σας πίεσης μπορεί να είναι οι καλύτεροι δείκτες ευημερίας. Το πώς νιώθεις στο σώμα σου είναι επίσης σημαντικό. Μπορείς να ανέβεις μια σκάλα και να νιώσεις καλά με το πώς νιώθεις μετά από αυτό;

Εάν αναζητάτε καλύτερη υγεία, δώστε προτεραιότητα σε συμπεριφορές που βρίσκονται περισσότερο υπό τον έλεγχό σας παρά στον δείκτη μάζας σώματος, όπως για παράδειγμα καλύτερος ύπνος, περισσότερη άσκηση, αντιμετώπιση του στρες και κατανάλωση περισσότερων φρούτων και λαχανικών.

Βιβλιογραφία

Obesity and overweight. World Health Organization. Accessed at: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight.

Tomiyama, A., Hunger, J., Nguyen-Cuu, J. et al. Misclassification of cardiometabolic health when using body mass index categories in NHANES 2005–2012. Int J Obes 40, 883–886 (2016).

Tomiyama, A., Carr, D., Granberg, E. et al. How and why weight stigma drives the obesity ‘epidemic’ and harms health. BMC Med 16, 123 (2018).

Janice A Sabin, et al. Implicit and explicit anti-fat bias among a large sample of medical doctors by BMI, race/ethnicity and gender. PLoS One. 2012;7(11):e48448.

Sarah E Jackson, et al. Perceived weight discrimination and changes in weight, waist circumference, and weight status. Obesity (Silver Spring). 2014 Dec;22(12):2485-8.

Angelina R Sutin, et al. Weight Discrimination and Risk of Mortality. Psychol Sci. 2015 Nov;26(11):1803-11.

Chandra L. Jackson, et al. Body-Mass Index and Mortality Risk in US Blacks Compared to Whites. Obesity (Silver Spring). 2014 Mar; 22(3): 842–851.

Assessing Your Weight. Centers for the Diseases Control. Accessed at: https://www.cdc.gov/healthyweight/assessing/index.html.

Ross, R., Neeland, I.J., Yamashita, S. et al. Waist circumference as a vital sign in clinical practice: a Consensus Statement from the IAS and ICCR Working Group on Visceral Obesity. Nat Rev Endocrinol 16, 177–189 (2020).

Ian J. Neeland, et al. Cardiovascular and Metabolic Heterogeneity of Obesity. Circulation. 2018;137:1391–1406.

About Ηρακλής Αβραμόπουλος 626 Articles
Παθολόγος Διευθυντής Η Παθολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Υγεία ΙΑΤΡΕΙΟ Νεαπόλεως 9 15123 Μαρούσι 2106867060 2106838742 6944881577 avramopoulos(at)medweb(dot)gr