Οι ηλικιωμένοι άνδρες με υπογοναδισμό και υψηλό κίνδυνο για καρδιαγγειακή νόσο που έλαβαν θεραπεία με τεστοστερόνη είχαν παρόμοια ποσοστά καρδιαγγειακών συμβάντων με εκείνους που έλαβαν εικονικό φάρμακο, σύμφωνα με τα ευρήματα από τη μελέτη TRAVERSE.
Σε δεδομένα που παρουσιάστηκαν στο συνέδριο ENDO 2023 και δημοσιεύθηκαν ταυτόχρονα στο περιοδικό The New England Journal of Medicine, η θεραπεία με τεστοστερόνη σε άνδρες ηλικίας 45 έως 80 ετών με υπογοναδισμό και προϋπάρχουσα καρδιαγγειακή νόσο ή υψηλό κίνδυνο για καρδιαγγειακή νόσο θεωρήθηκε μη κατώτερη από το εικονικό φάρμακο, με τα καρδιαγγειακά συμβάντα να εμφανίζονται στο 7% των ανδρών που έλαβαν τεστοστερόνη και το 7,3% των ανδρών που έλαβαν εικονικό φάρμακο.
Όμως, αυτά τα αποτελέσματα ισχύουν μόνο για άνδρες με υπογοναδικά συμπτώματα και μετρημένα χαμηλά επίπεδα τεστοστερόνης και δεν θα πρέπει να χρησιμοποιούνται για να δικαιολογήσουν τη θεραπεία σε άλλους πληθυσμούς που δεν μελετήθηκαν στη μελέτη αυτή.
Παρόμοιος καρδιαγγειακός κίνδυνος μεταξύ των ομάδων τεστοστερόνης και εικονικού φαρμάκου
Η μελέτη TRAVERSE ήταν μια μελέτη με εντολή του FDA για την ανάλυση του κινδύνου για έμφραγμα του μυοκαρδίου και εγκεφαλικό στους άνδρες που λαμβάνουν θεραπεία με τεστοστερόνη. Η μελέτη έγινε μετά από τις ανησυχίες για αυξημένο καρδιαγγειακό κίνδυνο σε άνδρες που χρησιμοποιούσαν τεστοστερόνη στις αρχές της δεκαετίας του 2010.
Η TRAVERSE ήταν μια πολυκεντρική, τυχαιοποιημένη, διπλά τυφλή, ελεγχόμενη με εικονικό φάρμακο, μη κατωτερότητας μελέτη στην οποία 5.204 άνδρες ηλικίας 45 έως 80 ετών με τουλάχιστον ένα σύμπτωμα υπογοναδισμού, δύο επίπεδα τεστοστερόνης ορού νηστείας κάτω από 300 ng/dL και προϋπάρχουσα καρδιοπάθεια ή αυξημένο καρδιαγγειακό κίνδυνο κατανεμήθηκαν τυχαία, 1:1, σε διαδερμική γέλη τεστοστερόνης 1,62% (AbbVie) ή σε αντίστοιχη γέλη εικονικού φαρμάκου καθημερινά. Το κύριο καταληκτικό σημείο ήταν η πρώτη εμφάνιση ενός μείζονος καρδιακού επεισοδίου: θάνατος από καρδιαγγειακά αίτια, μη θανατηφόρο έμφραγμα του μυοκαρδίου ή μη θανατηφόρο εγκεφαλικό επεισόδιο.
2.601 άνδρες έλαβαν τεστοστερόνη και 2.603 έλαβαν εικονικό φάρμακο. Η διάμεση τεστοστερόνη ήταν 227 ng/dL κατά την έναρξη. Η μέση διάρκεια της θεραπείας ήταν 21,8 μήνες στην ομάδα της τεστοστερόνης, με μέση παρακολούθηση 33,1 μήνες. Δεν υπήρχε διαφορά στα μείζονα καρδιαγγειακά συμβάντα μεταξύ των ομάδων τεστοστερόνης και εικονικού φαρμάκου, ούτε σε κανένα δευτερεύον τελικό σημείο.
Αυξημένος κίνδυνος για κατάγματα με την τεστοστερόνη
Οι ερευνητές παρουσίασαν επίσης ευρήματα από πέντε υπομελέτες: προστάτης, αναιμία, διαβήτης, σεξουαλική λειτουργία και κατάγματα.
Υπήρχαν 154 επιβεβαιωμένα κατάγματα στην ομάδα της τεστοστερόνης σε σύγκριση με 97 στην ομάδα του εικονικού φαρμάκου. Οι άνδρες που λάμβαναν τεστοστερόνη είχαν υψηλότερο κίνδυνο να υποστούν κλινικό κάταγμα (HR = 1,43, 95% CI, 1,04-1,97, P = 0,03) και υψηλότερο κίνδυνο για όλα τα κατάγματα (HR = 1,52, 95% CI, 1,13-2,05, P = 0,006). Το εύρημα ήταν απροσδόκητο — η τεστοστερόνη θεωρητικά βελτιώνει την ποιότητα των οστών — και η μελέτη δεν είχε σχεδιαστεί για να αξιολογήσει τον πιθανό μηχανισμό.
Δεν αυξήθηκε ο κίνδυνος καρκίνου του προστάτη, ούτε η εξέλιξη σε διαβήτη
Στην υπομελέτη για την ασφάλεια του προστάτη, δεν βρέθηκε διαφορά στα ποσοστά καρκίνου του προστάτη μεταξύ των ομάδων (12 άνδρες στην ομάδα τεστοστερόνης έναντι 11 στο εικονικό φάρμακο). Ομοίως, στην υπομελέτη για τον προδιαβήτη (607 άνδρες τεστοστερόνη, 568 εικονικό φάρμακο), δεν υπήρχε διαφορά στο ποσοστό εξέλιξης σε διαβήτη, αν και η HbA1c ήταν ελαφρώς χαμηλότερη στην ομάδα τεστοστερόνης στους 48 μήνες — χωρίς όμως κλινική σημασία.
Η τεστοστερόνη διορθώνει την αναιμία
Στην υπομελέτη αναιμίας (390 άνδρες τεστοστερόνη, 425 εικονικό φάρμακο με αναιμία κατά την έναρξη), οι άνδρες στην ομάδα τεστοστερόνης είχαν περισσότερες πιθανότητες διόρθωσης της αναιμίας στους 6, 12, 24 και 36 μήνες. Σε άνδρες χωρίς αναιμία στην αρχή, η ομάδα τεστοστερόνης είχε χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης αναιμίας.
Σεξουαλική λειτουργία και διάθεση: τι έδειξαν οι δύο μεγάλες υπομελέτες
Δύο ξεχωριστές, μεγάλες υπομελέτες της TRAVERSE εξέτασαν ειδικά τη σεξουαλική λειτουργία και τη διάθεση — περιοχές όπου οι ασθενείς συχνά αναζητούν θεραπεία με τεστοστερόνη.
Σεξουαλική λειτουργία: Σε υπομελέτη με 1.161 άνδρες που ανέφεραν χαμηλή λίμπιντο κατά την έναρξη, οι συμμετέχοντες αξιολογήθηκαν σειριακά με ερωτηματολόγιο 12 σεξουαλικών αντικειμένων (σεξουαλική δραστηριότητα με σύντροφο, σεξουαλικές ονειροπολήσεις, αυθόρμητες στύσεις κ.ά.). Από μέση βαθμολογία 1,8 στην αρχή, οι βαθμολογίες αυξήθηκαν κατά ~0,5 μονάδες στο εικονικό φάρμακο και ~1 μονάδα στην τεστοστερόνη — στατιστικά σημαντική διαφορά, αν και μέτριου μεγέθους. Ένα ξεχωριστό ερωτηματολόγιο δεν αποκάλυψε σημαντική διαφορά στη στυτική λειτουργία μεταξύ των ομάδων.
Διάθεση: Σε υπομελέτη με 2.600 συμμετέχοντες που είχαν σκορ >4 στο Ερωτηματολόγιο Υγείας Ασθενών-9 (PHQ-9, δηλαδή τουλάχιστον ήπια καταθλιπτικά συμπτώματα), η διάθεση βελτιώθηκε κατά ~5 μονάδες στο εικονικό φάρμακο και ~6 μονάδες στην τεστοστερόνη — στατιστικά σημαντική αλλά μικρή διαφορά.
Το πρακτικό συμπέρασμα: οι μέσες βελτιώσεις στη σεξουαλική λειτουργία και τη διάθεση με την τεστοστερόνη ήταν στατιστικά σημαντικές αλλά κλινικά μικρές — τα αποτελέσματα του ίδιου του εικονικού φαρμάκου ήταν σημαντικά, και η τεστοστερόνη δεν βελτίωσε τη στυτική λειτουργία. Στην κλινική πρακτική, ορισμένοι ασθενείς μπορεί να παρουσιάσουν μεγαλύτερο όφελος από τον μέσο όρο, αλλά δραματικές αλλαγές φαίνονται απίθανες.
Το πρακτικό συμπέρασμα
Η μελέτη TRAVERSE —η μεγαλύτερη μέχρι σήμερα στο πεδίο— παρέχει καθησυχαστικά δεδομένα για την καρδιαγγειακή, προστατική και γλυκαιμική ασφάλεια της θεραπείας τεστοστερόνης σε άνδρες με υπογοναδισμό, ενώ αναδεικνύει ένα απροσδόκητο εύρημα (αυξημένος κίνδυνος καταγμάτων) που χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση. Τα οφέλη στη σεξουαλική λειτουργία και τη διάθεση είναι υπαρκτά αλλά μέτρια — χρήσιμη πληροφορία για ρεαλιστικές προσδοκίες κατά τη συζήτηση θεραπείας με τον γιατρό.
Βιβλιογραφία
Lincoff AM, et al. Cardiovascular Safety of Testosterone-Replacement Therapy. N Engl J Med. 2023;389(2):107–117.
Pencina KM, et al. Effect of testosterone replacement therapy on sexual function and hypogonadal symptoms in men with hypogonadism. J Clin Endocrinol Metab. 2024;109:569.
Bhasin S, et al. Depressive syndromes in men with hypogonadism in the TRAVERSE trial: Response to testosterone-replacement therapy. J Clin Endocrinol Metab. 2024 Jan 11.
Το άρθρο επιμελήθηκε ο Ηρακλής Αβραμόπουλος
Παθολόγος – Διευθυντής Παθολογικής Κλινικής, ΥΓΕΙΑ
Ιατρείο Νεαπόλεως 9, 15123 Μαρούσι,
τηλ. 2106867060, 6944881577
